๏ กอนสติติวชัน คือ กฎหมาย เปน หลัก เมือง
อเมริกา ต่อ ที่ มี ใน น่า ๑๗๔

๏ ข้อ ที่ ๓. จะ ไม่ ยอม ให้ คอนเคร็ด ทำ กฎหมาย บท ใด
บท หนึ่ง, ที่ จะ ให้ คน โทษ เสีย ชื่อ ไป, ที่ จะ ไม่ ทำ การ
ฟื้น ต่อ ไป อีก มิ ได้. แล จะ ไม่ ยอม ให้ ทำ กฎหมาย ที่ จะ ให้ การ
ที่ ถูก ต้อง กับ กฎหมาย กอ่น นั้น, กลับ เปน การ ผิด ไป.

๏ ส่วน ที่ ๔. ไม่ ยอม ให้ ทำ กฎหมาย, เก็บ ค่า ธรรมเนียม
ศีศะ คน, ฤๅ ค่า ธรรมเนียม จำเพาะ ตรง ตัว คน. ถ้า เว้น ไว้
แต่ ค่า ธรรมเนียม ที่ จะ ต้อง เก็บ ตาม เซนซัศซ์, คือ การ ที่ ได้
นับ ชาว เมือง ทั่ว ไป ใน สิบ ปี ครั้ง หนึ่ง, ตาม ที่ ได้ กล่าว ไว้ แล้ว.

๏ ข้อ ที่ ๕. จะ ไม่ ยอม ให้ เก็บ ค่า ธรรมเนียม สิ่ง ใด สิ่ง
หนึ่ง, เพราะ สิน ค้า ที่ ขา เข้า มา แต่ หัว เมือง ยูไน ติศเทศ ใด ๆ.
ฅวาม ที่ คอนเค็รศ จัด แจง การ ค้า ขาย, ฤๅ การ ที่ เก็บ ภาษี
หลวง จะ ไม่ ให้ คอนเกรศ มี ใจ ลำเอียง แก่ เมือง ปากน้ำ, ที่ หัว
เมือง ใด ๆ. แล เรือ ค้า ขาย ที่ จะ ไป ยัง หัว เมือง โน้น, ฤๅ มา
แต่ หัว เมือง โน้น มา ถึง เมือง นี้, ห้าม มิ ให้ ตอ้ง เสีย ค่า ธรรม
เนียม ใน หัว เมือง ที่ จะ ไป ถึง นั้น เลย.

๏ ข้อ ที่ ๖, ห้าม มิ ให้ เบิก เงิน ใด ๆ จาก คลัง หลวง ใด ๆ.
ถ้า เว้น ไว้ แต่ ที่ มี กฎหมาย ให้ เบิก, ตาม ที่ คอนเกรศ ได้ จัด
แจง ไว้. แล ต้อง มี บาญชี จด หมาย เงิน หลวง ที่ ได้ รับ ไว้ ก็
ดี, ที่ ได้ เบิก ก็ ดี ทั้ง สิ้น, แล้ว ก็ ลง พิมพ์ ประกาษ, เพื่อ จะ ให้
ราษฎร ทั้งปวง รู้ เนือง ๆ.

๏ ข้อ ที่ ๗. ห้าม มิ ให้ เมือง ยูไนติศเทศ ยก ตั้ง ผู้ ใด ผู้หนึ่ง
ขึ้น ให้ มี ชื่อ ว่า เปน เจ้า, เปน ลอด, แล ห้าม มิ ให้ ผู้ ใด ที่ อยู่ ใน
ตำแหน่ง ที่ มี เบี้ย หวัด, ฤๅ ที่ ได้ รับ ความ ไว้ ใจ แห่ง เคาเวอ
เมนต์ ประการ ใด ๆ, ห้าม มิ ให้ ผู้ นั้น รับ ของ คำนัล, ฤๅ เงิน
จ้าง, ฤๅ ตำแหน่ง, ฤๅ ชื่อ, ฤๅ ยศ ถาศักดิ์ ใด ๆ แต่ เจ้า แผ่นดิน
ต่าง ประเทศ, ฤๅ จาก เจ้านาย ต่าง ประเทศ, ถ้า เว้น ไว้ แต่ คอน
เครศ จะ ยอม ให้ รับ จึ่ง รับ ได้.

ส่วน ที่ ๑๐ ๚ะ

๏ ข้อ ที่ ๑. ห้าม มิ ให้ หัว เมือง ใด ๆ, ที่ เข้า ส่วน เมือง
ยูไนติศเทศ ตั้ง เปน ไมตรี สำรับ ที่ จะ ช่วย กัน กับ เมือง ใด ๆ,
แล ไม่ ให้ ยอม มี หนังสือ มากกิ้ว, แล รีบพรยซัล, คือ หนังสือ ที่
เคาเวอเมนต์ ยอม ให้ ไป จับ เรือ ใน ท้อง ทะเล, ริบ เอา สิ่ง ของ
ไป นั้น, แล ไม่ ยอม ให้ ทำ เงิน ตรา. แล ไม่ ให้ ทำ ตั๋ว สำรับ ใช้
ต่าง เงิน. แล ไม่ ยอม ให้ ใช้ นี่ ด้วย สิ่ง ของ, ถ้า เว้น ไว้ แต่
เงิน ทอง ตรา. แล ไม่ ยอม ให้ ทำ กฎหมาย แอตเตนเดอ, คือ
กฎหมาย ที่ จะ ให้ คน โทษ เสีย ชื่อ จะ ทำ การ อื่น อีก ไม่ ได้. แล
ไม่ ให้ ทำ กฎหมาย เอกโปศถ์แฟกโต, คือ กฎหมาย ที่ จะ ให้ การ
ถูก ต้อง แล้ว กลับ เปน การ ผิด ไป, แล ไม่ ให้ ทำ กฎหมาย ที่ จะ
ทำลาย คำ สัญญา, แล ไม่ ให้ ตั้ง ผู้ ใด ให้ มี ชื่อ ว่า, เปน เจ้า แล
ลอก.

๏ ข้อ ที่ ๒ หาม มิ ให้, หัว เมือง ใด ๆ เก็บ เอา ค่า ธรรม
เนียม ขา เข้า ฤๅ ขา ออก, ถ้า เว้น ไว้ แต่ คอน เครัศ จะ ยอม อนุ
ญาต ให้. แต่ ค่า ธรรม เนียม ที่ จำ เปน ต้อง ทำ บ้าง เล็ก น้อย
เพื่อ จะ ได้ ตรวจ ดู ราช การ นั้น, ก็ จะ ยอม ให้ ทำ. แล บันดา
เงิน ค่า ธรรม เนียม ขา เข้า ขา ออก, ที่ หัว เมือง ได้ เก็บ นั้น,
ต้อง เอา ไว้ ที่ คลัง หลวง, เมือง ยูไนติศ เทษ แล บันดา หมาย
ที่ หัว เมือง ได้ ทำ ไว้, เพื่อ จะ ได้ เก็บ ค่า ธรรม เนียม นั้น, ต้อง
ให้ คอน เครัศ ตรวจ ดู, ถ้า คอน เครัศ เหน ชอบ ก็ ใช้ ได้, ถ้า
ไม่ ชอบ ก็ ใช้ ไม่ ได้. แล ห้าม มิ ให้ หัว เมือง ใด ๆ ทำ กฎหมาย
เพื่อ จะ เก็บ ค่า ธรรมเนียม เรือ, ฤๅ เกน ทหาร, ฤๅ จัด เรือ รบ
เมื่อ เมือง กำลัง เปน สุข, ฤๅ ตั้ง ความ สัญญา กับ หัว เมือง อื่น ๆ,
ฤๅ เมือง ต่าง ประเทศ, แล ไม่ ให้ ทำ การ ศึก สง คราม, ถ้า เว้น
ไว้ แต่ คอนเครัศ จะ ยอม. ถ้า การ ศึก ล่วง เข้า มา ใน เขตร
แดน แล้ว, เปน การ ร้อน นัก, ต้อง จำ เปน ตั้ง รับ ฆ่า ศึก เพราะ
น่า กลัว จะ เปน อัน ตราย ใหญ่, ถ้า เปน เช่น นั้น ก็ ทำ ได้ แต่
ยัง ไม่ ทัน ได้ บอก คอน เครส.

๏ คำ ตอบ แก้ ท่าน ผู้ ชอบ พุทธสาศนา

๏ ข้าพเจ้า ได้ ฟัง คำ ตอบ ของ ท่าน เข้า ใจ แล้ว. ท่าน ได้
ขอ ให้ ข้าพเจ้า ตรึกตรอง ดู คำ ถาม ของ ท่าน นั้น, ข้าพเจ้า จึ่ง เข้า
ใจ ว่า ท่าน ปราถนา ที่ จะ ให้ ข้าพเจ้า ตรึกตรอง ตอบ อีก. ครั้น
ตรึกตรอง แล้ว, ข้าพเจ้า เหน ควร ที่ จะ ลง พิมพ์ ให้ ท่าน เข้า ใจ.

๏ ข้อ ที่ ท่าน ว่า, พวก ชาว ยูรบ ที่ เข้า มา อยู่ ใน กรุงเทพ
นี้, ก็ เฉย อยู่ ด้วย คฤษสาศนา, ไม่ เหน เขา เข้า วัด เข้า วา
เลย. ข้าพเจ้า เหน ว่า จริง บ้าง มิ จริง บ้าง, มี พวก ยูรบ อยู่ สอง
จำ พวก, พวก หนึ่ง ได้ นับ ถือ สาสนา ครัดเคร่ง ดี, ได้ เข้า ใน
ตึก สอน เสมอ ทุก ๆ วัน อาทิตย์. แต่ จำ พวก นั้น น้อย ตัว.
อีก จำ พวก หนึ่ง, มิ ใคร่ จะ เต็ม ใจ กัน ชุมนุม สรรเสิญ พระเจ้า
ตาม ธรรมเนียม พวก คฤศเตียน. ข้าพเจ้า เหน ดั่ง นั้น ก็ เสีย ใจ
นัก, เพราะ เขา ประพฤติ์ การ ที่ คง จะ เปน ที่ ดูหมิ่น ดูถูก ใน
คฤษ สาสนา นัก, ขอ ท่าน อย่า ได้ นับ คน เหล่า นั้น เข้า ใน พวก
กฤษเตียน เลย. เขา เปน คฤศเตียน แต่ ปาก, หา เปน ด้วย จิตร
ใจ ไม่. ผู้ ที่ เปน คฤษเตียน แท้ นั้น, คง จะ ประชุม กัน ใน
วัน อาทิตย์, พร้อม ใจ กัน สรรเสิญ. ถ้า ประชุม กัน มิ ได้ คง จะ สำ
แดง ใจ รักษ ใน พระ เยซู ทาง อื่น ต่าง ๆ, คน ชาว ยูรบ ที่ ได้
ชื่อ ว่า เปน คฤษเตียน นั้น, แล้ว ก็ ชวน กัน เฉย ๆ อยู่ ไม่ เข้า
วัด เข้า วา นั้น, ได้ เรียน วิชา ใน ประเทษ ยูรบ, ที่ สว่าง ด้วย คำภีร์
ใบ เบิ้ล มาก. ที่ มี กฎหมาย แล ธรรมเนียม สำรับ แผ่นดิน, ที่ ได้
คัด ออก จาก คำภีร์ ใบ เบิ้ล, จึ่ง มี ใจ กว้าง ขวาง สว่าง ด้วย วิ
ชา การ ต่าง ๆ. ที่ เข้า โดย ที่ สำนัก นี้ อาจารย์ ทั้ง ใหญ่ น้อย ที่
มี ครู กฤษเตียน ทั้ง นั้น, เขา ได้ เปน ลูก สิน ใน สำนักนี์ แห่ง
ครู กฤษเตียน, จึ่ง ได้ เรียก ว่า เปน คฤษเตียน. แต่ ผู้ ที่ ประ
พฤฒิ เฉย ๆ เช่น ท่าน ว่า นั้น, หา ได้ เอา ใจ ใส่ ใน พระ กฤษ
ไม่, เขา มิ ได้ บัง เกิด ใจ ใหม่ ด้วย ฤทธิ์เดช พระ วิญาณ, พระ
เยซู จึ่ง หา รับ เขา ไว้ เปน ลูก สิน ไม่. ก็ สม กับ คำ ที่ พระ
องค์ ได้ ตรัส ไว้ กับ นิกเดโม ว่า, เว้น ไว้ แต่ ท่าน ได้ บัง เกิด
เสีย ใหม่, ท่าน จะ เข้า ใน เมือง สวรรค์ มิ ได้. แต่ บัน ดา คน
ที่ เปน กฤษเตียน แท้ นั้น, เขา ได้ บังเกิด เปน ใจ ใหม่ ใน พระ
เยซู แล้ว ด้วย ฤทธิเดช พระ วิญาณ ของ พระองค์. คน จำพวก
นั้น พระองค์ ได้ ทรง รัก มาก, แล ได้ โปรด ให้ เปน คุณ เปน
ประโยชน์ มาก มาย แก่ บ้าน เมือง ที่ เขา ไป อยู่ นั้น. คน จำพวก
นี้ พระ เยซู ได้ ว่า ไว้ว่า, เขา เปน สว่าง สำรับ สร่อง โลกย์, เขา
ได้ อาไศรย อยู่ ที่ เมือง ใด ๆ มาก, ภอ ที่ จะ นำ เคาเวอเมนต์ ไป
ด้วย. พระ กฤษ จะ โปรด อวย พร แก่ เคาเวอ เมนต์ นั้น มาก.
ฝ่าย คฤษเตียน ที่ เที่ยง แท้, ก็ ได้ อาไศรย อยู่ ใน เมือง อังกฤษ,
แล เมือง อื่น ๆ ใน ประเทศ ยูรบ, แล เมือง อเมริกา เปน อัน
มาก มาย หลาย ปี มา แล้ว, มี กำลัง ภอ ที่ จะ นำ เคาเวอ เมนต์
อังกฤษ, แล เคาเวอเมนต์ เมือง อื่น ไป ด้วย. เคาเวอเมนต์
เหล่า นั้น จึ่ง เกิด กำลัง เข้ม แขง ดี กว่า เคาเวอเมนต์ ทั้งปวง, ที่
มิ ได้ ถือ ใน พระกฤษ สาศนา มาก. แล บันดา ราษฎร ใน ประเทศ
ที่ เปน กฤษเตียน นั้น, ถึง มาท แม้น มี คน มาก มาย ใน เมือง
นั้น ที่ มิ ได้ รักษ ใน พระ กฤษ, ก็ ได้ พลอย มี คุณ มี ประโยชน์
ด้วย กัน กับ คน ที่ รัก ใน พระ กฤษ, ดุจ อาทิตย์ ที่ ได้ สร่อง
มา ถึง คน ดี แล คน ชั่ว. แล ฝน ตก ก็ มี คุณ แก่ คน สัจ ซื่อ
แล คน มิ สัจ ซื่อ ด้วย กัน. ฝ่าย คน ที่ ได้ เรียน ใน สำนักนี้
แห่ง อาจารย์ คฤษเตียน, ไม่ รัก ใน พระกฤษ แล ออก จาก บ้าน
มา อาไศรย อยู่ ใน กรุง เทพฯ, เขา คง จะ สำแดง วิชา การ แล
กำลัง ใน ใจ มาก กว่า คน ที่ ได้ เกิด ใน สยาม ประเทษ, เพราะ
สว่าง แห่ง คำภีร ไบเบ๊ล ที่ ได้ สร่อง มา เหนือ เขา เมื่อ ยัง เปน เด็ก
อยู่ นั้น. เพราะ เหตุ นี้, เขา จึ่ง ดู เหมือน จะ มี ความ จำเริญ
พวาม ศุข กว่า พวก ฝรั่ง เข้า วัด ที่ เมือง นี้ อีก. ฝรั่ง ที่ เข้า รัก
ใน เมือง นี้, มิ ได้ ฝึก สอน เล่า เรียน ไต้ ธง เคาเวอ เมนต์ ที่ เปน
กฤษเตียน, เขา เรียน รู้ ใน คำภีร ไบเบ็ล น้อย นัก, ใจ เขา
จึ่ง สว่าง แต่ หน่อย เดี๋ยว, จึ่ง หา ได้ จำเริญ ความ สุข ไม่. ฝ่าย
คฤษเตียน ข้าง บาทหลวง นั้น, บาทหลวง ไม่ ยอม ให้ มี ไบเบิ้ล
ตาม ที่ พระ เจ้า ได้ ตรัส ไว้, ครู ของ เข้า ก็ ตัด เอา ความ ใน พระ
คำภีร ไบเบ๊ล บ้าง ไม่ เอา บ้าง, ที่ เอา ไว้ นั้น, เข้า ก็ อธิบาย สั่ง
สอน ผิด มาก. ลูก สิษ เขา จึ่ง หา ได้ จำเริญ ความ สุข ไม่.

๏ อนึ่ง ที่ ท่าน ว่า, ได้ ยิน เขา เล่า ว่า ที่ แผ่นดิน ยูรบ, มี
คน จำ พวก หนึ่ง เปน อัน มาก, ภา กัน กล่าว คำ หยาบ ช้า, ต่อ
สาศนา พระกฤษ ก็ ไม่ เปน เหตุ สิ่ง ไร. แล้ว ก็ กลับ ใจ กล่าว
ความ สรรเสิญ อ้อนวอน, ก็ ไม่ ได้ สิ่ง ไร สม ความ ปราถนา.
คน จำพวก นั้น ก็ มา คิด เหน เสีย ว่า, ศาสนา ไม่มี เจ้าของ ผู้ สร้าง
ก็ ไม่ มี. การ ที่ ดี ที่ ชั่ว ก็ เปน ธรรมดา นิยม เอง. ข้าพเจ้า
ขอ ตอบ ความ นี้ แต่ สัก น่อย หนึ่ง, คน ชาว ยุรบ เช่น ท่าน ว่า
นั้น เหน จะ มี บ้าง, เหมือน ใน ๑๐๐๐ คน จะ มี แต่ สัก คน หนึ่ง
เท่า นั้น. ข้าพ จ้า เหน มี คน จำพวก นั้น มา ถึง กรุงเทพฯ บ้าง,
เขา มี ใจ จะ ทำลาย ศาสนา ทั้งปวง, เพราะ ถือ ว่า การ ที่ ดี ที่
ชั่ว ก็ เปน ธรรมดา นิยม เอง. แต่ ความ ที่ เขา เล่า ว่า คน เช่น
นั้น, ทุก วัน นี้ ใน ประเทษ ยุรบ มี เปน อัน มาก นั้น, หา จริง ไม่.
ถึง จะ มี มาก ก็ ควร จะ เชื่อ เขา ฤๅ. ท่าน จะ เข้าใจ ว่า เขา ลอง
สาศนา เช่น เขา ว่า นั้น ดี ฤๅ. ฅวร ที่ ท่าน จะ เอา เปน อย่าง ฤๅ.
ถ้า ศาสนา มี เจ้า ของ แล ผู้ สร้าง ก็ มี, ท่าน เหน ควร ที่ ผู้ สร้าง
จะ รับ คำ สรรเสิญ อ้อน วอน ของ เขา ฤๅ. เขา สรรเสิญ
อ้อน วอน เปน การ หยอก เล่น, ก็ ควร ที่ พระเจ้า จะ ออก มา
จาก ที่ ลับ, มา ปรากฎ แก่ เขา โปรฎ เขา ฤๅ. แต่ ท่าน คง
จะ ถาม ข้าพเจ้า ว่า, ถ้า แม้น พระเจ้า ไม่ ภอ พระไทย โปรด,
ทำไม ไม่ ได้ ทรง พิโรธ ออก มา แช่ง เขา เล่า. ข้าพเจ้า ขอ
ตอบ คำ นี้ ว่า, พระเจ้า ภอ พระไทย เมตา มนุษ มาก, จึง ได้
อด กลั้น พระไทย ไว้ ไม่ ได้ ลงโทษ นาน. เพื่อ ประสงค์ ให้ มี
เวลา ที่ จะ ลองใจ ต่อไป นาน. แต่ เวลา ที่ จะ ลองใจ นั้น คง
จะ มี ที่ สิ้น สุด. เมื่อ เวลา ที่ จะ ลอง ใจ คน นั้น สิ้น แล้ว, ก็
คง จะ เปน โทษ อัน ใหญ่, เหมือน อย่าง เมือง เดิม แรก พระเจ้า
บันดาน ให้ น้ำ ท่วม ล้าง ผลาน โลกย์ เพราะ คน บาป หนา นัก นั้น.

๏ ลาง ที่ ความ ที่ ท่าน ตอบ ข้าพเจ้า นั้น, จะ ได้ เลง เอา เหตุ
ใหญ่ ที่ ได้ เกิด ใน เมือง ฝรั่งเศศ ครั้ง ก่อน นาน ปะมาณ ได้ ๗๐
ปี. ครั้ง นั้น เมือง ฝรั่งเศศ เกิด วุ่น วาย จลาจล, เพราะ คน ผู้ หนึ่ง
ชื่อ โรเบิศปิแอร์ะ, ได้ ขึ้น ที่ เปน เจ้า เมือง ฝรั่งเศศ, แล บังคับ ให้
ชาว เมือง ทั้งปวง ทิ้ง ศาสนา หมด, ได้ ถือ ว่า พระเจ้า ไม่มี,
แล โลกย์ ก็ เกิด ดำรง ยู่ เพราะ ธรรมดานิยม เอง. ไม่ ต้อง กลัว
พระ เจ้า องค์ ใด องค์ หนึ่ง เลย. เคาเวอเมนต์ ฝรั่งเศศ ก็ ลอง
ดู, แล ไพร่ พล เมือง ทั้งปวง ก็ ลอง ดู ตาม ท่าน ผู้ ใหญ่ นั้น.
แต่ ว่า ไม่ ช้า นาน ก็ เกิด วุ่น วาย นัก, เหมือน พระเจ้า ได้ เท การ
แช่ง ลง เหนือ เมือง ฝรั่งเศศ. เจ้า เมือง แล ขุนนาง ทั้งปวง ก็
มิ อาจ ลง ใจ เชื่อ กัน ได้. บันดา คน ที่ เปน เพื่อน ญาติ มิศหาย
ก็ ยาก ที่ จะ ไว้ ใจ กัน ได้. เกิก ความ ทิ้ม แทง กัน นัก. คราว
นั้น คน ทั้งปวง มัก เรียก ว่า เปน ที่ ครอบ งำ โดย ความ ตก ใจ อัน
พิฤกษพึง กลัว. เปน ไป ดัง นี้ ได้ หน่อย หนึ่ง, กว่า คน ทั้งปวง จะ
พร้อม ใจ กัน ว่า เปน โทษ ที่ พระเจ้า ได้ บันดาน ให้ เกิด, เพราะ
บาป ที่ เจ้า เมื้อง, แล คน ทั้งปวง ว่า สาศนา ไม่ มี เจ้า ของ, ผู้
สร้าง โลกย์ บำรง โลกย์ ไม่ มี. ถ้า เรา มิ ได้ กลับ ใจ เสีย ใหม่
บ้าน เมื้อง เรา ก็ จะ เสีย ไป สิ้น. จึ่ง พร้อม ใจ กัน ว่า, ควร ที่
จะ กลับ ใจ เสีย ใหม่, ให้ ถือ สาศนา เหมือน ดัง ก่อน จึ่ง จะ อยู่
เปน สุข ได้. แล้ว เขา จึ่ง จับ เอา ผู้ ใหญ่ ชื่อ โรเบิศแอะระ, กับ
ขุนนาง ทั้งปวง ที่ เข้า ด้วย กัน ฆ่า เสีย. แล้ว ก็ กลับ นับถือ ใน
พระ คฤศ เจ้า. ตั้ง แต่ นั้น เมื้อง ฝรั่งเศศ นับ ถือ เปน คฤษเตียน.

๏ อนึ่ง ท่าน ที่ ว่า เมื้อง อังกฤษ เจริญ ขึ้น ด้วย คน ดี มี สติ
ปัญญา เกิด มาก, แล ฉบับ ธรรมเนียม ก็ ดี, กดหมาย ก็ ดี, คน
ประพฤศดิ์ การ ดี เปน ยุติธรรม. ที่ ท่าน ว่า นี้, ข้าพเจ้า ก็ ยอม
เหน ด้วย เปน ความ จริง. แต่ ข้าพเจ้า จะ ขอ ตอบ ท่าน ด้วย
คำ ถาม สัก น่อย หนึ่ง. เหตุ ไร เมื้อง อังกฤษ เกิด คน ดี มี สติ
ปัญญา มาก เล่า. แล เมื่อ กวีน วิกโตเรีย เจ้า เมื้อง อังกฤษ
มี เจ้า แผ่นดิน ต่าง ประ เทศ, นอก คฤษ สาศนา มา ถาม ท่าน
ว่า เหตุ ไร เมื้อง อังกฤษ เปน ใหญ่, ท่าน ได้ ตรัส ตอบ ว่า เปน
ใหญ่ เพราะ พระคำภีร์ ไบ เบิ้ล นั้น เอง. คำ ที่ ตอบ นั้น มิ ควร ที่
เรา ท่าน จะ เชื้อ ฤา. คำ ภีร์ อื่น ที่ จะ สู้ พระคำภีร์ ใบเบ๊ล นั้น ที่
ไหน มี. เจ้า นาย ขุนนาง, แล ฝูง ราษฎร ทั้ง ปวง ร่ำ เรียน ใน
พระคำภีร์ นั้น, แล เอา ใจ ใส่ ด้วย, มิ ควร ที่ จะ เข้า ใจ ว่า บัง
เกิด สติ ปัญญา เฉลยี่ยว ฉลาด มาก, เพราะ คำ ภีร์ นั้น ฤา. แล
บ้าน เมื้อง ที่ ได้ เอา พระคำภีร์ ไบเบิ้ล เปน ฉบับ, ทั้ง ธรรม เนียม
แล กฎหมาย นั้น, ทำ ไฉน จะ ไม่ จำเริญ. แล บ้าน เมื้อง ที่
ขุนนาง ทั้ง ปวง ยำ เกรง พระ ผู้ สร้าง, แล ดำรง โลกย์ อยู่, ทำ ไม
จะ ไม่ ได้ บัง เกิด คน ยุติธรรม มาก เล่า.

๏ อนึ่ง ข้อ ที่ ท่าน ถาม ว่า เมื้อง อื่น ที่ เขา ถือ สาศนา เหมือน
กัน ก็ ทำไม ไม่ มี อำนาท เหมือน อังกฤษ, ฝรั่งเสศ, อเมริกา เล่า.

๏ ฃอ ตอบ ความ นี้ ด้วย สัก น่อย หนึ่ง. ซึ่ง พระคุณเจ้า จะ
มี ขนบ ธรรม เนียม โปรด ลูก สิษ ทุก คน, ให้ มี ทรัพย์ สม
บัติ อำ นาท มาก เสมอ กัน, ใน เมื้อง มนุษย นั้น มิ ได้. บาง ที ลูก
สิษ ที่ ท่าน ได้ ทรง รัก มาก, ท่าน ได้ บัน ดาน, ให้ เกิด ความ ลำ
บาก ขัดสน ต่าง ๆ เพื่อ ประสงค์, จะ ลองใจ ชำระใจ ของ เขา
ให้ ดี ขึ้น, เหมือน คน ที่ ชำระ ทอง ด้วย ไฟ อัน ร้อน เพื่อ จะ ให้
หมด มลทิล. คำ เปรียบ ที่ พระ เยซู ได้ สั่งสอน ลูก สิษ ด้วย
เสรฐี กับ คน ยาจก ยาก จน คน หนึ่ง ชื่อ ลาซะโร นั้น, ก็ สม
กับ คำ ที่ ข้าพเจ้า ว่า มา นี้. เมื่อ ลาซะโร ได้ ทน ทุกข์ เวทนา มา
เปน หลาย ปี ใจ บริสุทธิ์ ดี แล้ว, พระเจ้า ได้ โปรด มารับ ให้
ขึ้น ไป อยู่ ที่ สูง ใน สวรรค์ นั้น, ให้ มี ทรัพย สมบัติ ที่ จะ ไม่ สิ้น
สูญ. คุณ ซึ่ง พระคฤศโปรด ลูก สิษ นั้น, เหมือน บิดา ที่ เปน
เสรฐี ใน เมือง มนุษย ได้ โปรด ลูก. เมื่อ ลูก ยัง เด็ก ก็ มิ ได้ ยก
สมบัติ ให้ แก่ ลูก ก่อน, ค่อย ฝึก สอน นาน แล้ว, จึ่ง ยก ให้
มี ความ บริบูรณ์. บ้าน เมือง ที่ ได้ ถือ พระคฤษ, บ้าง ที่ พระ
องค์ เห็น ควร ที่ จะ ให้ ขัด สน ต่าง ๆ เปน หลาย สิบ ปี บ้าง, เปน
หลาย ร้อย ปี บ้าง, เพื่อ ประ สงค์ จะ ฝึก สอน ให้ รู้ ขนบ ธรรม
เนียม ขึ้น, ดุจ พวก ยิศราเอล เมื่อ ออก จาก เมือง อาย ฆุป โต อยู่
ใน ที่ คับ แค้น ขัด สน ได้ ๔๐ ปี, แล้ว ก็ ได้ ที่ กว้าง ขวาง สบาย
ขึ้น มาก ที่ ประเทศ คะนาอัน. แล้ว ก็ จำเริญ ขึ้น ไป ที่ ละ เล็ก
ละ น้อย อีก ๕๐๐ ปี, จน ถึง ดาวิด กระษัตริย์, แล ซะโลโม เปน
พระ ราชบุตร แห่ง ดาวิด นั้น. คราว นั้น เมือง ยิศราเอล เปน ใหญ่
ยิ่ง. ความ นี้ เหมือน อังกฤษ เดิม นั้น, เปน แต่ เมือง เล็ก น้อย
แล้ว, ก็ จำเริญ ขึ้น ที่ ละ น้อย ๆ ประมาณ พัน ปี จน ถึง ทุก วัน นี้.
เมือง อื่น ใน ประเทศ ยูรบ, ที่ ได้ ถือ คฤษ สาศนา ครัดเคร่ง
เหมือน อย่าง เมือง อังกฤษ มิ ได้ มี. แล เมือง อื่น ๆ ใน ประเทศ
ยุรบ, ซึ่ง มี เมือง ขึ้น แก่ ตัว, แล มี สติ ปัญญา กำลัง เข้ม แขง
เหมือน อังกฤษ ไม่ มี เลย. ควร มิ ควร ขอ ท่าน ได้ ตรึก ตรอง ดู
เถิด.

เรือ กล ไฟ ไหม้ ที่ มหา สมุท

๏ ใน จดหมาย เหตุ อังกฤษ กล่าว ความ ว่า, ศตีมเมอ คือ
เรือ กล ไฟ อังกฤษ ลำ หนึ่ง, ชื่อ แกลศโค เปน เรือ สำหรับ รับ
จ้าง โดยสาร, ได้ บันทุก ฝ้าย ๗๕๕ กระชุก, หนัง วัว ควาย ๙๑
ม้วน, หมู แฮม ๗๕ หีบ, เข้า โพด ๓๖๘๖ ถัง, แล คน สำหรับ
เรือ คน โดยสาร รวม ๒๕๐ คน. ออก จาก เมือง นิวยอก อาณา
เขตร์ ยูในติศเทศศ อะเมริกา, เมื่อ ณวัน อาทิตย์ เดือน เก้า ขึ้น เจด
ค่ำ, จะ แล่น ไป เมือง ลิเวอปูล แว่น แคว้น เมือง อังกฤษ. ครั้น
ไป ได้ สอง สาม วัน เกิด ไฟ ไหม้. คน ทั้งหลาย ตกใจ กลัว ร้อง
ไห้ วิ่ง วุ่นวาย. ฝ่าย กับ ตันรู้ มา ยืน อยู่ เหลือ ปัญญา ไม่ อาจ จะ
ดับ ได้. ก็ ห้าม คน ทั้งหลาย ว่า อย่า วุ่นวาย ไป จง สงบ อยู่. จึ่ง
สั่ง พวก กลาศี ให้ เอา เรือโบด ทั้งหลาย ลง น้ำ. แล ประกาศ ว่า,
ใคร ๆ อย่า เพ่อ ลง ก่อน เรา. ถ้า ลง ไป ก่อน เรา ๆ จะ เอา ปืน
ยิง เสีย, กับ ตัน พูด เช่น นี้ หมาย จะ กัน มิ ให้ เรือ ล่ม. ด้วย
ว่า คน ทั้งหลาย กำลัง กลัว วุ่นวาย จะ ชิง กัน กระโดด ลง เรือ, ๆ
ก็ จะ ล่ม จม ไป. แล คน ทั้งปวง ได้ ยิน อย่าง นั้น, ก็ กลัว นิ่ง
สงบ อยู่ ไม่ อาจ กระโจน ลง ได้. กับ ตัน ก็ จัด พวก ผู้ หญิง โดย
สาร กับ เด็ก ๆ ให้ ลง ก่อน นั่ง พร้อม กัน แล้ว, จึ่ง ให้ ผู้ ชาย
โดยสาร ลง ที่ ละ คน ๆ หมด ทุก คน แล้ว. กับตัน แล กลาศี
ยัง อยู่ บน เรือ นั้น.

๏ กับตัน จึ่ง ส่อง กล้อง แล เหน เรือใบ ลำ หนึ่ง อยู่ ไกล
แล่น ไป อยู่ ลิบ ๆ. กับ ตัน ให้ ชัก ธง ขื้น เปน สำคัญ แสดง
ว่า เปน อัน ตราย. แล ให้ ยิง ปืน ร่ำ ไป ทุก นาที, หวัง จะ
ให้ เรือ ลำ นั้น ได้ ยิน แล่น มา ช่วย, ครั้น เรือ นั้น ได้ ยิน แล
เหน ยก ธง เปน สำคัญ อย่าง นั้น แล้ว, จึ่ง หัน แล่น มา จะ รับ.
กับตัน เหน ดี ใจ ก็ ให้ ขน ของ เล๊ก ๆ อย่าง ดี ๆ มี ราคา มา
เตรียม ไว้ รอ คอย ถ้า, ไฟ ก็ ไม่ ลาม มา เกือบ ไม่ มี ที่ จะ อยู่.
กับตัน แล กลาศี จึ่ง ลง เรือ โบด ถอย ออก ให้ ห่าง, เมือ ไฟ ไหม้
ของ แล เรือ นั้น ก็ จม ไป, สัก ครู่ ใหญ่ เรือ ใบ แล่น มา รับ ก็
ถึง. คน ทั้งปวง ก็ ขึ้น อาไศรย ได้ ศุข สบาย รอด พ้น ความ ตาย
ทุก คน, เพราะ สติ ปัญญา กับตัน เปน ผู้ จัดสรรค์, ให้ คน ทั้ง
หลาย มี สติมิ ได้ วุ่นวาย ลง เรือ เรียบ ร้อย, แล ให้ ยก ธง ขื้น
แล้ว ลั่น ปืน สัญญา ดัง สนั่น, จน เรือ ที่ แล่น อยู่ ไกล เร่ง รีบ
มา รับ ทัน. แล เหตุ ที่ ไฟ เกิด ขื้น ไหม้ นั้น, กับตัน ตรอง
เหน ว่า, คน ทั้งหลาย เมื่อ ขน ฝ้าย ลง บันทุก เรือ, ลาง คน สูบ
บุหรี่ ลาง คน สูบ กล้อง, ชรอย ไฟ ตก ลง ไป ไหม้ ติด ฝ่าย อยู่,
จึ่ง เกิด ไฟ ขื้น ได้ ไหม้ เรือ นั้น.

พลอย เพชร ต่างๆ

๏ อนึ่ง มิศเตอ อิมแมนนูเอล ที่ เมือง อังกฤษ, เปน ชั่ง เจระ
ไนย พลอย เพชร ต่าง, ๆ มี หนังสือ สำแดง พลอย เพชร บอก ให้
รู้ ว่า อย่าง ดี แล ชั่ว. เขา ว่า พลอย ทับทิม ที่ แท้ นั้น มี ราคา ประ
เศิรฐ กว่า พลอย ทั้งปวง. น้ำ หนัก การัตหนึ่ง เปน สี่ เกรน รา
คา ใน รว่าง ๖๐ กับ ๙๐ เหรียน.

๏ ถ้า น้ำ หนัก สี่ การัต เปน ราคา อยู่ ใน รว่าง ๒๐๐๐ เหรียน
กับ สอง พัน สอง ร้อย ห้า สิบ เหรียน. แหวน ที่ทำด้วย พลอย
ทับทิม น้ำ หนัก สอง การัต เปน ราคาสี่ ร้อย ยี่สิบ ห้า เหรียน.

๏ พลอย เพชร์ เปน พลอย อย่าง ประเสิรฐ ที่ ๓, คือ พลอย
เพชร์ ที่ เขา เรียก ว่า ปริลเยียนต์, คือ พลอย เพชร์ โต ภอ ที่ จะ ตัด
ออก จระไนย ได้. น้ำ หนัก ครึ่ง การัต ราคา ประมาณ ๒๗ เหรียน,
ถ้า น้ำ หนัก การัต หนึ่ง ราคา ๙๐ เหรียน. ถ้า น้ำ หนัก สอง การัด
กับ สี่ ส่วน ยก เสีย ส่วน หนึ่ง, ราคา ประมาณ ๕๐๐ เหรียน,
แหวน เพชร์ เม็ด เดี่ยว น้ำ หนัก สอง การัต, ควร จะ ขาย เปน รา
คา ๓๕๐ เหรียน.

๏ อนึ่ง พลอย มระกฎ นั้น, ถ้า น้ำ หนัก การัต เดี่ยว, ราคา
ฅวร ใน ๑๐๐ กับ ๒๓๐ เหรียน, แต่ ราคา มระกฎ นั้น มิได้ ขึ้น
ลง ตาม น้ำ หนัก.

๏ พลอย อีก อย่าง หนึ่ง อังกฤษ เรียก ว่า ซับไฟยะ, พลอย
นั้น สี คล้าย คราม แต่ เปน เงา, ราคา ๑๐๐ เหรียน, แต่ ราคา นั้น
ไม่ ขึ้น ตาม น้ำ หนัก. แม้น หนัก ร้อย การัต เปน ราคา ๓๐๐๐๐
เหรียน เท่า นั้น. ครั้ง หนึ่ง เขาใช้ ค่า ธรรมเนียม พลอย ซับไฟยะ
เม็ด หนึ่ง, ที่ เขา คิด ราคา ห้า หมื่น เหรียน เพราะ เปน พลอย
อย่าง ใหญ่.

๏ พลอย อย่าง หนึ่ง เรียก ว่า มุกดา, ถ้า น้ำ หนัก ใน รว่าง
๒๐ การัต แล ๒๕ การัต, มี ราคา ใน รว่าง ๒๗๐๐ แล ๕๕๐๐
เหรียน. ถ้า น้ำ หนัก ๑๒ การัต, กับ ๒๐ การัต มี ราคาใน รว่าง
พัน เหรียน กับ ๒๗๐๐ เหรียน. ถ้า น้ำ หนัก เจ็ด การัต ครึ่ง แล
๑๒ การัต ครึ่ง, เปน ราคา ใน รว่าง ๔๕๐ เหรียน, แล ๑๒๕๐
เหรียน. พลอย มุกดา อย่าง เล็ก, ขาย น้ำ หนัก เกรน หนึ่ง เปน
ราคา ใน รว่าง ๕ เหรียน แล ๑๐ เหรียน. พลอย มุกดา อย่าง ต่ำ,
ขาย เกรน ละ ครึ่ง สอง บาท. บาญชี พลอย เหล่า นี้ เลง เอา แต่
พลอย ที่ดี. ถ้า พลอย ตะไบ กัด ได้, ก็ มิ ได้ เรียก ว่า พลอย แท้.
ถ้า จะ ลอง ต้อง ลอง ทั้ง สอง ข้าง. แล ข้าง หนึ่ง เขามัก เอา
พลอย ที่ ใส่ นิด นอย บาง ๆ, แต่ ข้าง หนึ่ง เปน หิน เลว. ถ้า ผู้
ใด ไม่ ทัน พิจารณา ก็ ไม่ ทัน เหน. ถ้า พลอย นั้น เบา กว่า พลอย
ตาม ธรรมดา ก็พึง เข้าใจ ว่า เปน พลอย ปลอม ไม่ แท้. ถ้า จะ
ดู ที่ พลอย ให้ รู้ ว่า ดี แล ชั่ว, ก็ ให้ เอา น้ำ ใส ใส่ ลง ใน ภาชนะ
สัก น้อย หนึ่ง ภอ ท่วม พลอย พ้น ขึ้น มา ประมาณ นิ้ว หนึ่ง, จึ่ง
ดู รู้จัก ว่า ที่ พลอย นั้น เปน อย่างไร แน่.

๏ ท่าน เอดีเตอ เข้า ของ จด หมาย เหตุ มระแม่ง นั้น ว่า,
บาญชี พลอย เพชร์ นี้ ดี, ควร จะ เชื่อ เพราะ มิศเตอ อิมแมนูเอล
ที่ ได้ บอก บาญชี นี้, เปน คน ชำนาญ ใน การ ชั่ง จระไนย พลอย
เพชร์ ต่างๆ, ได้ ลง บาญชี เลอียด ชัด นัก, ภอ ที่ คน ทั้งปวง จะ
เข้าใจ ได้. เหน ว่า บาญชี นั้น จะ มี คุณ มี ประโยชน์ แก่ คน ทั้ง
ปวง, เพราะ การ ซื้อ พลอย ขาย พลอย นี้ เปน การ ใหญ่, แล
ของ นั้น เปน ราคา ประเสริฐ อัน ยิ่ง.

มิศชันเอรี่ ใน เมือง พม่า

๏ พวก มิศชันเอรี่ เปน ชาว อเมริกา, ที่ เมือง พม่า มี ชาย
๒๑ คน, เขา อยู่ ที่ ย่างกุ้ง บ้าง, มรแม่ง บ้าง, เมือง แบดไซร
บ้าง, เมือง เทาบึค บ้าง, เมือง โพรม บ้าง, เมือง ทวาย
บ้าง. เข้า ประชุม กัน, เมื่อ ณ เดือน ๑๑ แรม ๑๓ ค่ำ, ที่
เมือง ย่างกุ้ง เพื่อ จะ ปฤกษา การ คฤษสาศนา, การ นั้น เปน การ
ใหญ่ ใน เมือง พม่า, ตั้ง แต่ กฤษ ศักราช พัน แปด ร้อย ๑๕ ปี,
คือ ห้าสิบ ปี มา แล้ว. คน ชาว พม่า เข้า รีต เปน หลาย พัน.
ชาว เกรี่ยง เข้า ด้วย เปน หลาย หมื่น.

แบนค ที่ เมือง มรแม่ง

๏ อนึ่ง ที่ เมือง มรแม่ง นั้น, พวก อังกฤษ ได้ ทำ แบนค
ฅือ คน เสรฐี หลาย คน, เข้า กัน รับ เงิน ที่ เขา ฝาก ไว้ เอา เปน
ธุระ ใน เงิน นั้น. เขา ก็ ตั้ง คำ สัญญา ว่า จะ รักษา ไว้ มิ ให้ หาย.
แล เสรฐี นั้น ก็ คิด ดอก เบี้ย ให้ แก่ ผู้ ที่ มา ฝาก นั้น ด้วย, ตาม
กฎหมาย พิกัด. ถ้า แม้น เงิน นั้น หาย ไป แล้ว, กำปนี ที่ เปน
แบนด์ นั้น, จะ ใช้ เงิน ให้, ทั้ง ต้น แล เงิน ดอกเบี้ย ด้วย.

๏ ข้าพเจ้า ได้ ยิน ข่าว ว่า, จะ มี กำปนี ที่ เปน แบนค นั้น จะ มา
ตั้ง อยู่ ที่ กรุงเทพ ฯ นี้. ข้าพเจ้า เหน ว่า ถ้า แม้น ได้ ตั้ง แบนค
มั่น คง ลง แล้ว เมื่อใด, ก็ คง จะ เปน คุณ แล ประโยชน์ แก่ กรุง
เทพ ฯ นี้ เปน อัน มาก. แต่ ทว่า ต้อง ให้ กำปนี ที่ เปน แบนค
นั้น, เปน เสรฐี หลักหลาย มั่น คง แท้. ภอ ที่ จะ ไม่ ควร กลัว
ว่า การ ของ เขา จะ ล้ม จึ่ง จะ ดี.

การทำนาเมือง พม่า

๏ อนึ่ง กำมิศชันเนอ, ฝ่าย อังกฤษ ที่ เมือง ย่างกุ้ง, มี
หนังสือ มา ณวัน ศุกร เดือน ยี่ ขึ้น ค่ำ หนึ่ง ปี ฉลู สัพศก. บอก
การ ที่ พม่า ทำ นา ใน ปี นี้, ตำบล ยักฆับ แขวง เมือง พม่า
ต้น เข้า งาม ดี. ที่ ตำบล รำรี่ ก็ งาม ด้วย. ที่ ตำบล ซันตะ
ว่า นั้น ก็ งาม. ที่ เมือง ย่างกุ้ง นั้น ได้ ทำ นา น้อย กว่า ปี ที่ ล่วง
มา แล้ว ประมาณ สิบ ลด หนึ่ง, เหตุเพราะ โค กระบือ ตาย มาก
แต่ บัด เดี๋ยว นี้ นา ที่ เขา ทำ นั้น เข้า ก็ งาม. แล ที่ ตำบล บัด
ไซรน์ นั้น, นา ที่ เขา ทำ ก่อน นั้น ก็ เสีย ไป เพราะ บังเกิด ต้น เสีย
ด้วย บุ้ง ส่วน หนึ่ง, ได้ สัก สอง ส่วน. แต่ ที่ เสีย นั้น เขา ถอน
ปลูก แทน ขึ้น ใหม่ งาม ดี. ที่ เมือง พรหม เข้า ก็ ดี เหมือน ปี
ที่ ล่วง มา นั้น. แล ที่ ตำบล เทน์กู เมือง ลาว ที่ ขึ้น พม่า นั้น
เข้า งาม นัก. ที่ เมือง อำเฮิดซ์ นั้น เข้า ดี ภอ ประมาณ. ที่ เมือง
มาทะบัน ใน บ้าน วิก ยิน, แล บ้าน สิดตัง ต้น เข้า ที่ ปลูก ก่อน
ก็ เสีย ด้วย บุ้ง, แล น้ำ ท่วม เสีย บ้าง ได้ บ้าง. แต่ ที่ บ้าน
อื่น ใน แขวง นั้น ก็ งาม. แล เมือง ทวาย, เมือง เมอควี่ นั้น,
ดู การ เมื่อ จะ เกี่ยว เ ขา จะ มาก กว่า ปี ที่ พ้น มา แล้ว หลาย ปี.

ต้นซินโกนา

๏ อนึ่ง ที่ ตำบล ดาซีลิง แขวง เมือง กาละกัตตา, พวก อัง
กฤษ ได้ ปลูก ต้น ซินโกนา ไว้ เปน อัน มาก, แล สวน ซินโกนา ที่
เขา ทำ ไว้ นั้น ก็ จำเริญ งาม. ณเดือน เก้า ขึ้น แปด ค่ำ ปี ฉลู
สัปตศก นี้. เขา ได้ นับ ต้น ซินโกนา ที่ เขา ได้ ปลูก ไว้ จำเริญ
อยู่ นั้น, ได้ หมื่น เจ๊ดร้อย สิบเจ๊ด ต้น, เพราะ เคาเวรเมนต์
อังกฤษ ได้ จัด แจง ให้ ปลูก เพื่อ ประสงค์ จะ มิ ให้ ขัดสน ด้วย ต้น
ซิงโกนา. น่า กลัว ว่า นาน ไป ข้างน่า ต้น ซินโกนา จะ สูญ เสีย.
เพราะ คน เอา เปลือก มา ทำ ยา มาก. ด้วย ต้น ซินโกนา นี้ เปน
ของ สำคัญ นัก. แล เปลือก นั้น ใช้ เปน ยา แก้ ไข้ จับ ดี นัก.
ยา กินีน นั้น เขา ทำ ด้วย เปลือก ซินโกนา.

ลอดพัลล์เมอซะตวน

๏ ฅวาม นี้ คัด ออก จาก จาก จดหมายเหตุ เรียก มรเนิ่ง ไตมิซ์

๏ ลอดพัลล์เมอซะตอน ที่ ถึง แก่ กรรม, เมื่อ ณวัน พุทธ
เดือน ๑๑ แรม สิบ สาม ค่ำ นั้น, เปน โรค ที่ อังกฤษ เรียก ว่า เคาต์.

โรค นั้น เมื่อ ขัด ไป ตาม นิ้ว มื้อ นิ้ว เท้า ต้น คอ กะดูก. บาง
ที เลื่อน มา จาก คอ ลง มา สู้ หัว ใจ โดย เร็ว. ถ้า ลง จับ หัว ใจ
แล้ว, โรค นั้น รักษา ยาก ไม่ ใคร่ จะ รอด. ด้วย ลอด พัลส์ เนอ ซะฅอน
คน นี้, ท่าน เคย เปน โรค เคาต์ มา หลาย ปี แล้ว, แต่ ไม่ สู้ หนัก.
ภอ จะ ทำ ราชการ ได้ ทุก วัน ไม่ หยุด กว่า จะ ถึง เวลา เมื่อ ใกล้ จะ
ถึง แก่ กรรม นั้น. ท่าน ได้ ทำ ราชการ มา ได้ ๖๐ ปี. มี สติ ปัญญา
เฉลี่ยว ฉลาด มาก กว่า ที่ เปน ธรรมดา ขุนนาง อังกฤษ. ท่าน
ได้ เกิด เมื่อ คฤษ ศักราช ๑๗๘๔ ปี ได้ ภรรยา เมื่อ อายุ
๕๑ ปี, อายุ ภรรยา นั้น ๔๘ ปี. เพราะ เหตุ ว่า ภรรยา มี อา
ยุ มาก จึ่ง มิ ได้ เกิด บุตร. อายุ ท่าน เมื่อ ถึง แก่ กรรม นั้น,
ถึง ๘๑ ปี. แล เมือง อังกฤษ คิด เสียหาย ท่าน แทบ จะ เหมือน
กวีน วิกโตเรีย เมื่อ เวลา จะ ล่วง ไป นั้น.

กฎหมา สำรับ เมือง ต่อ เมือง

๏ มี ข่าว มา ว่า, เคาเวอเมนท์ เมือง จีน จ้าง มิศเตอ มาเตน
มิศชันเอรี ที่ อยู่ เมือง นั้น, ให้ แปล หนังสือ กฎหมาย ชื่อ ว่า,
ฮุยตัน อินเตอแนชันเอล ลอ ออก จาก ภาษา อังกฤษ, เปน ภาษา
จีน แล้ว, ฅง จะ ได้ เปน ประโยชน์ แก่ บ้าน เมือง เปน อัน มาก.

๏ อินเตอแนชันเอล ลอ, แปล เปน ภาษา ไทย ว่า กฎหมาย
สำรับ เมือง นี้ กับ เมือง นั้น.

คำ ฟ้อง

๏ ข้าพเจ้า เปน เสมียน อยู่ ที่ ศาล หลวง. ข้าพเจ้า ได้ ยิน
ความ เรื่อง หนึ่ง, เมีย ฟ้อง อย่า ผัว, แต่ ผัว เมีย คู่ นั้น เหน จะ ไม่
ขาด จาก กัน ดุ กิริยา เขา ยัง รัก กัน อยู่. แต่ ว่า ขุน ไชย อาญา
พราหม, นาย เขียว, เปน เสมียน รับ ฟ้อง อยู่ ที่ ศาล, พูด จา ใช้ หู
ใช้ ตา เปน แยบ คาย, ให้ ถ้อย คำ ยุยง กับ หญิง ที่ ฟ้อง อย่า ผัว นั้น
ข้าพเจ้า เหน ว่า ขุน ไชย อาญา พราหม, กับ นาย เขียว เสมียน หา
เปน ยุคติ ธรรม ไม่. ความ เรื่อง อื่น ไม่ สู้ จะ เอา เปน ธุระ. มัก
เหน เขา เปน ธุระ อยู่ แต่ เมีย ฟ้อง อย่า ผัว. แต่ ได้ ยิน ได้ เหน มา
ประมาณ ดู สัก ยี่สิบ เรื่อง กว่า ๆ มา แล้ว. ขุน ไชย อาญา พราหม
กับ นาย เขียว เสมียน, คน ที่ เปน ความ อยู่ ใน ศาล หลวง นั้น,
ไม่ มี ท่าน ผู้ ได้ ชอบ เลย สัก คน เดียว. ท่าน ผู้ อ่าน หนังสือ นี้
อย่า ได้ สงไสย คน ที่ เปน ความ เลย. ข้าพเจ้า เปน เสมียน อยู่
ที่ ศาล ได้ ยิน ได้ เหน มา มาก แล้ว. ข้าพเจ้า จึ่ง ลง หนังสือ
พิมพ์ เพราะ ท่าน ทั้ง สอง คน นี้ ไม่ เปน ยุติธรรม เลย.

อังกฤษ เรี่ย ราย เงิน แผ่ ศาสนา

๏ หนังสือ คัด ออก จาก หนังสือ จด หมาย เหตุ, ที่ เรียก ว่า
ฟเรนด์ ออฟ อินเดีย, ตี ที่ เมือง เซอ รำ โปร แขวง บังกลา ว่า,
พวก คฤษ เตียร ที่ เมือง อัง กฤษ, ได้ เรี่ย ราย เงิน เพื่อ จะ สำ
แดง คฤษ สาศนา, ใน เมือง ทั้ง ปวง ที่ มิ ได้ เปน คฤษเตียน
เงิน ที่ เขา คิด เรี่ย ราย เมื่อ คฤษ ศัก ราช ๑๘๖๔ ปีนั้น, คิด ได้
เปน เงิน เปาน์ด์ชเตอ ลึง, ห้า แสน เก้า หมื่น แปด พัน เจ็ด ร้อย
เจ็ด สิบ สอง เปาน์, คิด เปน เหรียน อเมริกา ได้ สอง ล้าน เก้า
แสน เก้า หมื่น สาม พัน แปด ร้อย หก สิบ เหรียน, คิด เปน เงิน ตรา
กรุงเทพ ได้ หก หมื่น สอง ร้อย หก สิบ สาม ชั่ง กะ สาม บาท, แต่
เขา ได้ เคย เรี่ย ราย เช่น นั้น แทบ จะ เหมือน กัน ทุก ปี ๆ.

เมือง รัศเซีย

๏ อนึ่ง เงิน หลวง ที่ เมือง รัศเซีย ที่ เขา เก๊บ เมื่อ คฤษศักราช
๑๘๖๔ นั้น, นับ ได้ ถึง ๔๔ ล้าน เปาน์ด์ซเตอลิง, คิด เปน
เงิน เหรียน อเมริกา เปน สอง ร้อย ยี่สิบ ล้าน เหรียน, คิด เปน
เงิน ตรา กรุงเทพ ได้ สี่ล้าน ห้า แสน แปด หมื่น สาม พัน. สาม ร้อย
สิบ สาม ชั่ง. เมือง รัศเซีย เปน หนี้ เขา สาม ร้อย ล้าน เปาน์ด์ซ
เตอลิง, คิด เปน เงิน เหรียน อเมริกา, ได้ พัน ห้า ร้อย ล้าน เหรียน

เมือง ซัตาวิด

๏ อนึ่ง ฟเรนด์ อิน เดีย, ได้ ว่า ไว้ ว่า, หมู่ เกาะ ซัน ตาวิด
ที่ เมือง หลวง ชื่อ โฮนูดูลา นั้น, แล การ ค้า ขาย ก็ มาก ขึ้น
เร็ว. น้ำ ตาล ทราย ฃา ออก, ก็ ทวี มาก ขึ้น กว่า ปี ที่ ล่วง มา
แล้ว นี้ สาม เท่า. ใน ปี นั้น ถึง สาม แสน กะ หมื่น หนึ่ง สาม
พัน สาม ร้อย เจ็ด สิบ สาม หาบ. เมื่อ พ้น มา นาน ประมาณ ๕๐
ปี ที่ เกาะ ซัน ตา ตาวิด นั้น, ชาว เกาะ เปน คน โง่ นัก, ไม่ มี หนัง
สือ เลย. เฃา ไม่ ได้ ตั้ง ขึ้น เปน เมือง แยก กัน อยู่ เปน หมู่ ๆ
แต่ บัด นี้ เขา ก็ เข้า กัน เปน เมือง ใหญ่, มี สำ นักนี้ ที่ สั่ง สอน
ซึ่ง กลบุตร, มี เวกัด อิดิ แลคอลลิช, คือ สำนักนี้ สั่ง สอน ใหญ่
เปน เมือง ฅฤษ เตียน ทั้ง นั้น. แต่ ก่อน เขา ได้ ไหว้ รูป ต่าง ๆ.

พวก พระสงฆ์ ประชุม ที่ เมือง ย่างกุ้ง

๏ จดหมายเหตุ เมือง ย่างกุ้ง ว่า, เมื่อ ณเดือน ๑๒ ข้าง
ขึ้น. พระ สงฆ์ ใน พุทธสาศนา มา แต่ หัว เมือง พม่า หมด,
ออก ไป จาก เมือง ไทย บ้าง, เมือง ลาว บ้าง, เมือง กำพูชา บ้าง,
เมือง มอญ, เมือง จีน, เปน คน มาก. ถ้า จะ นับ เปน พัน
เปน หมื่น. ครั้น ถึง ณวัน พฤหัศบดี เดือน ๑๒ ขึน ๑๔ ค่ำ,
เปน วัน ต้น ที่ ถือ ใน วัน นั้น, ชาย หญิง ทั้งปวง แต่ง ตัว นุ่ง ห่ม
สอาด ดี ศี ต่าง ๆ, ไม่ เหน มี ผู้ ใด ทะเลาะ ด่า ตี กัน. แล คน
เสพสุรา เมา ไม่ เหน มี. พิธี พุทธสาศนา นี้ ไม่ เหมือน พิธี
พราหม ๆ มัก เกิด วุ่น วาย ต่าง ๆ.

น้ำ ยา ดับ ไฟ

๏ อนึ่ง คน ชาว ฝรั่ง เศศ ชื่อ เคาร์ ติเนศ คน หนึ่ง, แล มัน
เนศ คน หนึ่ง. ได้ คิด ทำ เครื่อง น้ำ อย่าง ใหม่, ที่ จะ ให้ ดับ ไฟ
ได้ เร็ว นัก. อยู่ มา วัน หนึ่ง เขา เชิญ คน ทั้งปวง ให้ มา ประชุม
กัน ที่ วังษ ชื่อ ริว ตัพ บี วิล, เขา จึง เอา ไม้ ที่ มัก ไหม้ ไฟ เร็ว มา
กอง ไว้. แล้ว จึง เอา น้ำ มัน ยาง มา เท ให้ ทั่ว ไป. จึง เอา ไฟ
ติด เข้า ให้ ไหม้ ลุก ขึ้น เปน อัน มาก. แล้ว เขา จึง เอา กระบอก
ฉีด เล็ก ๆ มา ฉีด ที่ กอง ไฟ นั้น, ใน ๒ นาที ไฟ ก็ ดับ หมด.
เพราะ น้ำ ยา นั้น เมื่อ ถูก ไฟ เข้า ก็ เกิด แฅศ ที่ เรียก ว่า คาบันนิค
แอซิด. ๆ เปน ลม อย่าง หนึ่ง สำรับ จะ ฆ่า ไฟ, แล เครื่อง ยา นั้น
เก็บ ไว้ ได้ สอง ปี ไม่ เสีย. แล เครื่อง กระบอก ฉีด นั้น เล็ก ภอ
ที่ จะ ติด ตัว ไป ได้ ทุก แห่ง. ถ้า เกิด ไฟ ไหม้ ใน ที่ ใด ๆ ก็ เอา
ออก ใช้ ได้ ง่าย.

เหตุ ความ ตาย

๏ ณวัน อาทิตย์ เดือน อ้าย แรม ๑๔ ค่ำ, เวลา ประมาณ ๔
ทุ่ม เสศ, เจ้า พระยา ยมราช ถึง แก่ กรรม, เพราะ เปน โรคลม
ถึง แก่ กรรม ใน ทันใด นั้น, หา ทัน ที่ จะ ได้ สั่ง ซึ่ง บุตร ภรรยา
ไม่. ลม หาย ใจ ก็ ขาด ที เดียว. เคาเวอเมนต์ ใน เมือง สยาม นี้
คง จะ เสีย ดาย ท่าน นัก, เพราะ ท่าน เปน ขุนนาง ผู้ใหญ่ ประ
กอบ ด้วย ปัญญา อัชฌาไสย ดี.

๏ มิศเตอ เอมากวัน แอนกำปนี, จะ บอก ให้ คน ทั้งปวง เข้า
ใจ ว่า, มิศเตอ เฮนดริก, ผู้ เปน ล่าม อยู่ ใน ห้าง มิศเตอ เอมากวัน
แอนกำปนี, แล้ว ก็ ไล่ เสีย นั้น. บัด เดี๋ยว นี้ กลับ มา อยู่ เปน
ปรกติ ดี ดัง เก่า.

บางกอก ดอกกำปนี คือ เจ้า ของ อู่ ใหม่

๏ อู่ แห่ง นี้ พึ่ง ทำ แล้ว, พร้อม ใจ จะ รับ เรือ ใหญ่ น้อย ทุก
อย่าง. เชิญ ให้ ท่าน เจ้า ของ เรือ, แล นาย เรือ ทั้งหลาย, จง พิ
จารณ ดู อู่ ใหม่ นี้. คง จะ เหน ว่า เปน อู่ ดี กว่า อู่ ทั้งปวง ใน บุระ
ประเทศ นี้. จะ ได้ แก้ เรือ ซ่อมแปลง เสีย ใหม่ โดย สดวก ดี. ที่
อู่ นั้น ยาว ได้ ๓๐๐ ฟุต, แล คง จะ ให้ ยาว กว่า นั้น อีก. โดย กว้าง
ได้ ๑๐๐ ฟุต, ฤก ๑๕ ฟุต. ที่ ปาก อู่ มี ปะตู เรียก ว่า ไกซัน, ถ้า
จะ บิด มิด ได้ โดย เรว. ที่ นอก ปาก อู่ ใน ออก ไป นั้น, จด ถึง
ลำ แม่น้ำ โดย ยาว ๑๒๐ ฟุต. มี เขื่อน สอง ฟาก กว้าง ขวาง แขง
แรง นัก, กำปั่น เล็ก กำปั่น ใหญ่ จะ จอด อาไศรย อยู่ ปาก อู่ ได้ ใน
ทุก เวลา ไม่ เปน อันตราย เลย. แล มี เครื่อง จักร สำรับ ยก เสา
กะโดง, แล หม้อ น้ำ สำรับ กล ไฟ แขง แรง นัก. อู่ นั้น พร้อม
ด้วย เครื่อง สูบ ไป ด้วย กำลัง กล ไฟ. มี แรง มาก เพื่อ จะ ได้ สูบ
น้ำ ให้ ออก ได้ โดย เร็ว ได้, ไม่ ว่า น้ำ ขึ้น น้ำ ลง. พร้อม ด้วย
เครื่อง ใช้ ใน การ ทำ เรือ ใบ แล เรือ กล. แล การ นั้น มี นาย ที่
เปน ชาติ ยูรบ, ได้ เคย ทำ การ เช่น นั้น หลาย ปี, จึ่ง ชำนาณ
ใน การ เหล่า นี้ ทุก อย่าง.

๏ แล ลูก จ้าง สำรับ อู่ นั้น เปน คน เลือก มา แต่ ฮ่องกง แล
วัมภู ทั้ง นั้น, เปน คน ชำนาญ ใน การ นั้น. ๏ พวก กำปะนี แห่ง อู่
นั้น, ปราถนา ที่ จะ ให้ คน ทั้งหลาย พิเคราะห์ ดู ว่า, อู่ นี้ ตั้ง อยู่ ที่ มี่
ไม้ สัก บริบูรณ แล ถูก ด้วย. ๏ อนึ่ง อู่ นี้ มี จักร เลื่อย ไม้, เพื่อ จะ
ได้ การ เร็ว. หมอน ที่ รอง เรือ สูง ๔ ฟุต, แล จะ ชัก ออก เมื่อ ได
ก็ ชัก ได้ โดย สดวก, ไม่ ต้อง เสีย อะไร ใน การ เปลี่ยน หมอน นั้น

๏ อนึ่ง พวก กำปะนี่ แห่ง อู่ นั้น, จะ รับ ธุระ คิด ใน การ ที่
จะ ต้อง ลง ทุน ซ่อม แปลง เรือ, แล จะ รับ เหมา เอา การ นั้น,
เรือ ไม้ ก็ ดี เรือ เหล็ก ก็ ดี, แล จะ รับ ต่อ เรือ ใบ เรือ กล ไฟ ฤา
การ ใด ๆ ที่ ใน การ ช่าง ต่อ เรือ ซ่อม แปลง เรือ. ๏ ไม้ แล
เหล็กแล ของ อื่น ๆ ที่ จะ ต้อง ซื้อ นั้น, เรา จะ ฃาย ให้ ตาม ราคา
ตลาด กรุงเทพ นี้. ๏ อนึ่ง เรือ ทั้งหลาย ที่ จะ เข้า อู่ นั้น, จะ มา
จอด ที่ ทุ่น แห่ง กำปะนี ฤๅ ที่ เขื่อน นอก อู่ นั้น, ไม่ ต้อง เสีย เงิน
กว่า ผู้ ที่ เปน นาย การ จะ สั่ง ให้ เลื่อน ออก จาก ที่ นั้น เมื่อ ไร.

๏ อนึ่ง กปิตัน แห่ง เรือ ทั้งหลาย, เมื่อ จะ ออก จาก อู่ นั้น,
ตั้ง เขียน ชื่อ ตัว ลง ที่ บาญชี แห่ง นาย อู่ นั้น เสีย ก่อน จึ่ง ออก
ได้. ๏ อนึ่ง แต่ บันดา หนังสือ, ที่ จะ ฝาก มา ถึง อู่ นั้น, ต้อง
ฝาก ไป ถึง มิศเตอดับลิยู. เช. โรเบิตซัน กว่า จะ ได้ เปลี่ยน อย่าง
นั้น, บัด นี้ มิศเตอดับลิยู. เช. โรเบิตซัน เปน นาย กอง นั้น,
เปน เจ้า กระทรวง ใน การ ที่ จะ ใช้ เงิน เก็บ เงิน แต่ ผู้ เดียว.

โรง พิมพ์

๏ โรง พิมพ์ ที่ ได้ ตี หนังสือ จด หมาย เหตุ นี้, ตั้ง อยู่ ที่ ริม
ป้อม ปาก คลอง บางกอก ใหญ่, หลัง วัง กรมหลวง วงษาธิราช
สนิท. ถ้า ผู้ ใด ๆ ปราถนา จะ ให้ ตี พิมพ์ หนังสือ ไทย, ฤๅ หนังสือ
อังกฤษ, จะ เปน เนื้อ ความ มาก น้อย ประการ ใด, ขอ เชิญ ท่าน
มา พูด กับ ข้าพเจ้า ๆ ปราถนา จะ รับ จ้าง ตี พิมพ์ หนังสือ ต่าง. ๆ
ราคา ค่า จ้าง นั้น, จะ รับ ให้ ถูก กว่า แต่ ก่อน มาก. ถ้า ฎีกา ต่าง ๆ
กว้าง ยาว เท่า แผ่น กระดาดน้ำซับ, ถ้า ตี เต็ม น่า ข้าง หนึ่ง, ถ้า
ต้อง การ แต่ พัน หนึ่ง, จะ คิด เอา ราคา พัน แผ่น ๒๐. บาท. ถ้า ต้อง
การ หลาย พัน, จะ เอา ราคา แต่ พัน ละ ๑๕ บาท เท่า นั้น. อนึ่ง
หนังสือ อังกฤษ ที่ เรียก ว่า, โบตโนฏ นั้น, เปน หนังสือ จด หมาย
สำหรับ ที่ นาย ห้าง ฝาก สินค้า บันทุก ไป ลง กำปั่น นั้น, ๑๐๐ แผ่น
เปน ราคา ๕ บาท. อนึ่ง หนังสือ ที่ เรียก ว่า, เอ็นเตอร แล ชิบปิง
บิล, ถ้า จะ เอา แต่ ๓๐๐ ก็ เปน ๑๐๐ ละ ๔ บาท, ถ้า เอา ถึง
๑๐๐๐ เปน ๑๐๐ ละ กึ่ง ตำลึง. อนึ่ง หนังสือ บิลเลดิง, ถ้า
เอา แต่ ๓๐๐ เปน ๑๐๐ ละ ๕ บาท: ถ้า ต้อง การ ถึง ๑๐๐๐
จะ เอา ๑๐๐ ละ ๑๐ สลึง. อนึ่ง ถ้า เปน หนังสือ กาด เปน ๑๐๐
ละ ๕ บาท.

๏ การ ผูก หนังสือ เปน เล่ม. ๚

๏ อนึ่ง การ ที่ ผูก หนังสือ เปน เล่ม สมุด อังกฤษ, เท่า กับ
กดหมาย ที่ ขาย อยู่ ทุก วัน นี้, ถ้า หุ้ม หนัง ล้วน เปน เล่ม ละ กึ่ง
ตำลึง. ถ้า ขลิบ หนัง เปน เล่ม ละ ๖ สลึง, ถ้า เอา มาก กว่า ๑๐
เล่ม ขึ้น ไป, ก็ จะ ลด ราคา เอา แต่ เล่ม ละ บาท. ถ้า เปน เล่ม
เล็ก กว่า กฎหมาย, ก็ จะ คิด เอา ราคา ตาม เล็ก แล ใหญ่ ภอ
สม ควร.

๏ การแปล หนังสือ. ๚

๏ คำ ไทย ฤๅ คำ อังกฤษ แปล, ถ้า ร้อย คำ เป็น ราคา ๕๐
เซ็น. ถ้า มาก กว่า ๑๐๐๐ คำ จะ คิด เอา ๑๐ คำ เป็น ๔ เซ็น จน
ถึง ๒๐๐๐ คำ. ถ้า มาก กว่า ๒๐๐๐ คำ, ก็ จะ เอา แต่ สมควร
ภอ ตก ลง กัน ได้.

๏ หนังสือ ขาย. ๚ะ

๏ อนึ่ง ที่ โรง พิมพ์ นั้น มี หนังสือ ขาย ต่าง ๆ, คือ หนังสือ
หัด พูด คำ อังกฤษ จบ ละ ๘ สลึง. แล หนังสือ จินดามะณี นั้น
เล่ม ละ บาท. หนังสือ กฎหมาย ไทย ๕๕ เล่ม สมุท ไทย ผูก เปน
หนังสือ อังกฤษ สอง เล่ม, ขาย เปน ราคา จบ ละ ๑๓ บาท สลึง,
แล หนังสือ พระ ราช พงษาวดาร ไทย ๔๒ เล่ม สมุท ไทย, ทำ เปน
สอง เล่ม อังกฤษ, ขาย จบ ละ ๓๐ บาท สอง สลึง. แล พงษาวดาร
ฝรั่งเศศ ย่อ, ขาย เล่ม ละ สอง สลึง. แล มี กระดาษ สมุท เปล่า
ต่าง ๆ ขาย เล่ม ละ บาท บ้าง, เล่ม ละ สอง สลึง บ้าง, เฟื้อง หนึ่ง บ้าง,
หลาย อย่าง ต่าง ๆ. เชิญ ท่าน ทั้ง หลาย มา หา ข้าพเจ้า ที่ โรง พิมพ์

๏ อนึ่ง ข้าพเจ้า เจ้า ของ หนังสือ จด หมาย เหตุ นี้, จะ บอก
ให้ คน ทั้ง ปวง เข้า ใจ ว่า, อย่า ฝาก เงิน ให้ มา กับ ลูก จ้าง,
เว้น ไว้ แต่ ข้าพเจ้า จะ มี หนังสือ สำคัญ ไป เมื่อ ใด ๆ, แล ท่าน
จง ให้ มา เมื่อ นั้น.

๏ พ่อ ค้า ๚

๏ เวอชิน แอน กัมเปนี, เปน พ่อ ค้า อะเมริกัน สำรับ ขาย
เครื่อง กำปั้น, แล เสบียง อาหาร ที่ สำรับ ใช้ ใน กำปั้น ด้วย, แล
ขาย สิ่ง ของ อื่น ต่าง ๆ, ที่ คน ใน กรุง เทพ ฯ จะ ตอ้ง การ. แล
เปน พวก สำรับ ขาย ของ ใน การ เลหลัง. ตั้ง อยู่ ที่ บ้าน คอก ควาย
น่า วัด บาทหลวง.

๏ พวก รีมีซะมิศ แอน กัมเปนี, เปน พ่อ ค้า ฝรั่งเศศ, ตั้ง อยู่
ที่ บ้าน คอก ควาย ริม ตึก กงสุล ฝรั่งเศศ, มี ของ เครื่อง สำรับ เรือ
แล ของ ฝรั่งเศศ, แล ของ อังกฤษ หลาย อย่าง ต่าง ๆ เปน อัน มาก.

๏ พวก ซิวลแมเลอร์ แอน กัมเบนี, เปน พ่อ ค้า ฝรั่งเศศ
ตั้ง อยู่ ที่ บ้าน กะดีจีน แห่ง หนึ่ง, ตั้ง อยู่ ที่ ท้อง สนาม น่า พระ ที่
นั่ง สุทไอย สวรรค แห่ง หนึ่ง, มี เครื่อง ใช้ ต่าง ๆ ที่ มา แต่ ประ
เทศ ยุรบ เปน อัน มาก.

๏ คาดใบหนึ่ง

๏ หนังสือ คาด แห่ง มิศเต. เอ. แซกเลอ, เป็นผู้ ช่าง ชัก
รูป มา ถึง ท่าน ทั้งหลาย, ด้วย ข้าพเข้า เข้า มา อยู่ ใน กรุง เทพ ฯ
มี เครื่อง สำรับ ชัก รูป ที่ โฮเตล แห่ง มิศเตอ ฟอลค์, ที่ ถนน ใหม่
ชื่อ เจริญ กรุง นั้น. จะ ชัก รูป เล็ก ใหญ่ เพียง สิบ ห้า นิ้ว อังกฤษ
ก็ ได้. แล ข้าพเจ้า พร้อม ใจ จะ ไป ที่ บ้าน ผู้ ใด ผู้ หนึ่ง, เพื่อ จะ
ชัก รูป ตึก แล เรือน แล ของ อื่น ต่าง ๆ, ตาม ที่ ท่าน ทั้งหลาย
จะ ต้อง ประสง. เฃียน เมื่อ ณวัน ศุกร์ เดือน สิบ แรม สิบ ค่ำ.

๏ ผู้ที่จะมาชักรูป

๏ อนึ่ง เมื่อ เรือ กล ไฟ เจ้าพยก จะ กลับ มา ถึง อีก, จะ มี
ชาว ประเทษ ยูโรบ คน หนึ่ง, ที่ เปน ช่าง ชัก รูป, ชื่อ มิศเตอ
ตอมชัน, หมาย ว่า จะ มา ด้วย ครั้ง นั้น, เพื่อ ประสงค์ จะ ได้ ชัก
รูป ต่าง ๆ ใน กรุง เทพ ฯ. ด้วย จะ เอา ไป สำแดง ที่ ประเทษ ยู
โรบ. เขา จะ อยู่ ใน กรุง ฯ สัก สาม ขวบ อาทิตย์ แล้ว, จะ กลับ
ไป. เขา จะ อาไศย อยู่ ที่ กับ ปิตันเอม นาย กองเตวน.

๏ อนึ่ง มิศ ฟะรันซิศ จิต, เปน พนักงาน สำรับ ชัก เงา รูป
ปราถนา จะ ให้ คน ใน กรุง นอก กรุง เข้า ใจ ว่า, ตัว นั้น อยู่ ที่ แพ
น่า บ้าน กะดีจีน, ได้ เปน พนักงาน สำรับ ชัก เงา รูป ต่าง ๆ. รูป ที่
ได้ ชัก ไว้ แล้ว นั้น, ก็ มี หลาย อย่าง, คือ รูป วัง, แล รูป วัด, รูป
ตึก, รูป เรือน, แล รูป เงา ต้น ไม้, แล รูป ท่าน ผู้ มี วาศนา ต่าง ๆ
ใน กรุง เทพ นี้. ถ้า ท่าน ผู้ ใด ปราถนา, จะ ให้ ข้าพเจ้า ไป ชัก เงา
รูป ที่ บ้าน ของ ท่าน, ข้าพเจ้า ก็ จะ ไป ทำ, ราคา ฅ่า จ้าง นั้น จะ เอา
แต่ อย่าง กลาง ภอ สม ควร.

๏ เจ้า ของ หนังสือ นิยาย เมือง ลอนดอน นั้น, อยู่ ที่ แพ ริม
ปาก คลอง ชุด สพาน หัน, ชื่อ นาย จำรง. หนังสือ นิยาย ลอนดอน
นั้น ยัง มี เหลือ อยู่ บ้าง, ถ้า ผู้ ใด จะ ต้องการ, เชิญ ท่าน ไป ซื้อ
ตาม ชอบ ใจ เถิด.

ศาลกง สุล อเมริกา

๏ กงสุล อเมริกา, ณวัน ประหัสบดี เดือน อ้าย แรม ๑๑
ค่ำ, ได้ ชำระ ความ มิศเตอ วิเลียมเบกอน. อยู่ ที่ เมือง บรุกลิน
แขวง เมือง นุเยอก, เปน ความ ต่อ สู้ กัน กับ มิศเตอยอนฮัดเช๊ก
จันต์เลอ, ได้ ชะระ ดู บันดา พญาณ แล หนังสือ ที่ เปน สำคัญ,
ดู เลอียด แล้ว พร้อมใจ ตก ลง กัน ว่า, มิศเตอ ยอนฮัดจันด์เลอ
เปน หนี้ แก่ มิศเตอวิเลียมเบกอน จริง. เปน เงิน หมื่น สาม พัน
กับ สิบเหรียน หกสิบสอง เซ็นต์. แล มิศเตอยอนฮัดเซ๊กจันด์เลอ
ต้อง เสีย ค่า ธรรมเนียม ใน ศาล นั้น ด้วย. จะ เปน กี่ ร้อย หา
แจ้ง ไม่, ความ นี้ เปน มา ได้ เจ็ด แปด ปี มา แล้ว. ชาว อเม
ริกา แล ชาว ยูรบ ที่ ได้ อาไศย อยู่ ใน กรุง เทพ ฯ, ก็ รู้ ว่า เปน
ความ กัน นาน แล้ว. แล มี ความ ปราถนา จะ ให้ ชำระ เสีย ให้
แล้ว. ข้าพเจ้า ผู้เจ้า ของ จด หมายเหตุ นี้, ก็ พิเคราะห์ เหน ว่า,
ความ ที่ ตัด สิ์น นี้ ควร จะ เชื่อ ว่า เปน ความ ซื่อ ตรง, ไม่ เหน แก่
หน้า ผู้ใดๆ. ผู้ ที่ ช่วย กงสุล อเมริกา ตัดสิ์น นั้น. คือ ชอนซิ. ดัลยู.
เวอชิน คน หนึ่ง. เรฟพีเรนต์, วิเลยีม. ดิน เปนมิศเนรี คน หนึ่ง.

๏ มิศเตอ จันต์ลอ หา ได้เปน มิศเชนเนรี ไม่, มิ ได้ เป็น
ประทาน ใน คฤษ สาศนา, เมื่อ แรก เข้า มา ใน กรุง เทพ ประ
มาณ ๒ ปี, เปน แต่ ผู้ ช่วย บับติศ มิศเนรี ที่ บ้าน คอก ควาย,
ใน โรง พิมพ์ ของ เขา. แล เปน ช่าง ต่าง ๆ ดี มาก.

๏ ครั้น อยู่ มา ประมาณ เก้า ปี สิบ ปี. ก็ ออก จาก ที่ ใน
การ ช่วย แห่ง พวก มิศเนรี, รับ ธุระ ซื้อ เครื่อง จักร มา แต่
เมือง อเมริกา, เข้า มา ขาย ใน กรุง เทพ. ได้ เงิน ทวี ขึ้น เร็ว
สร้าง ตึก ใหญ่, ดี มาก หา ไคร่ จะ มี ตึก แห่ง พวก ต่าง ประเทษ
จะ สู้ ได้ ไม่. เมื่อ มิศเตอ มตูน ผู้ ว่า ที่ กงสุล อเมริกา, จะ ไป
เมือง อเมริกา ครั้ง ก่อน นั้น, ได้ ฝาก ธุระ ไว้ แก่ มิศเตอ จันด์เลอ
ให้ ว่า ที่ กงสุล แทน. ครั้น อยู่ มา ประมาณ ๒ ปี ก็ ได้ ที่ ขึ้น
เปน กงสุล อเมริกา, ถัด มา ได้ ประมาน ปี เสศ ก็ ต้อง ถอด จาก
ที่ กงสุล, เพราะ ชาว อเมริกา แก่ง แย่ง กัน อยู่ บ้าง, พวก ที่
ชอบ นั้น น้อย, บาง พวก ที่ ไม่ ชอบ ก็ มี มาก. ฝ่าย กงสุล
อเมริกา จึ่ง ถอด มิศเตอ จันต์ลอ เสีย. ข้าพเจ้า มี จิตร คิด เสีย
ดาย มิศจันต์ลอ โดย มาก.

ฅน ออก จาก กรุง ออก ไป นอก

๏ เมื่อ กำปั่น เจ้า พระยา ออก ไป เมื่อ เที่ยว นี้, มี หลาย คน
ให้ ออก ไป ด้วย คือ มิศเตอ มะตูน คน หนึ่ง, จะ ไป เมือง ยู
ในติศเทศ. แล ปอลเลศเลอ อีซะโคว เออ ผู้ เปน กงสุล เมือง
ปรอยเซีย, กับ ภรรยา แล บุตะ ได้ ไป เที่ยว เมือง จีน. มองซัว
จูลิแอนต์ ได้ ไป เพื่อ จะ ไป, เมือง ฝรั่งเสศ. แล มิซเซอคัน
แล มิศเศอ ซม ทั้งสอง คน นี้ ได้ ออก ไป เพื่อ จะ ไป, เมือง อัง
กฤษ, ปอลเสศเลอ. แล มองซัวจูลิแอนต์ จะ กลับ มา อีก. แต่
คน อื่น จะ หา กลับ มา ไม่.

ราภา น้ำ ตาน ทราย ที่ เมือง ฮ่องกง

๏ ณวัน เตือน สิบสอง ขึ้น สิบ สาม ค่ำ, น้ำ ตาน ทราย ยัง
มิ ได้ ลต ราภา, แล ผู้ ที่ จะ ซื้อ ก็ น้อย. อย่าง ขาว ขาย แล้ว
ศัก ๕๐๐ หาบ. น้ำ ตาน ทราย ศัก ๑๐๐๐ หาบ. ใน เวลา
นั้น อย่าง ขาว ที่ หนึ่ง, เปน ราคา หาบ ละ ๘ เหรียน ๓๐ เซนต์,
แล ๘ เหรียน ๕๐ เซนต์. ที่ สอง หาบ ละ ๘ เหรียน, แล ๘
เหรียน ๑๐ เซนต์, ที่ สาม หาบ ละ ๗ เหรียน ๗๐ เซนต์, แล ๗
เหรียน ๘๐ เซนต์. อย่าง ไม่ สู้ ขาว ไม่ สู้ ดำ มา แต่ เมือง ลอน
ดอน หาบ ละ ๕ เหรียน ๒๐ เซนต์, แล ๕ เหรียน ๔๐ เซนต์.
มา แต่ ริม ยั่ง ทเล หาบ ละ ๕ เหรียน, แล ๕ เหรียน ๒๐ เซนต์.

๏ หนังสือสำแดงการ

ที่ จะ ทำ หนังสือ จด หมายเหตุ, เรียก ว่า บางกอก รีคอเดอ ต่อ ไป.

๏ ตั้ง แต่ นี้ ไป จะ ไม่ ให้ ติด อยู่ กับ หนังสือ จด หมาย เหตุ,
ที่ เปน ภาษา อังกฤษ นั้น ต่อ ไป. แต่ จะ ให้ ตี ต่างหาก, เปน สี่
ใบ แปด น่า เต็ม ๆ เปน อย่าง ฉบับ นี้. แล หนังสือ นั้น, จะ จุ
ความ ที่ ว่า ด้วย การ บ้าน เมือง, แล ความ ที่ รู้ รอบ ตาม หนัง
สือ, แล ศิลประสาตร วิชา การ ต่าง ๆ, แล การ พ่อ ค้า, แล
ข่าว ที่ บังเกิดใน เมือง นี้, แล เมือง ที่ ล้อม รอบ. แล จะ คัด เอา
ข่าว จาก หนังสือ จด หมาย เหตุ, ที่ มี มา แต่ เมือง จีน, เมือง บัก
เตเวีย, เมือง สีงกะโปร์, เมือง ปีแนง, เมือง พม่า, เมือง บัง
กะล่า, เมือง ลังกา, เมือง บำใบ, ประเทศ ยุรบ, แล ประเทศ อเม
ริกา. จะ คัด เอา ข้อ ความ ออก จาก หนังสือ จด หมายเหตุ เหล่านั้น,
ซึ่ง จะ เปน ประโยชน์ แก่ ผู้ ใด ๆ ที่ อ่าน. เจ้า ของ บางกอก รีคอ
เดอ, จะ เอาใจใส่, เพื่อ จะ ให้ หนังสือ จด หมายเหตุ นั้น, เปน
ของ ที่ ยั่ง ยืน มั่น คง, เช่น ของ ที่ ควร ชาว ประเทศ สยาม จะ
อ่าน, ได้ ช่วย ให้ มี ความ รู้ จำเริญ ดี ขึ้น.

๏ หนังสือ จด หมายเหตุ นี้, เปรียบ เหมือน คน เที่ยว ไป ทั่ว
โลกย์, เพื่อ จะ ได้ หา เหตุต่าง ๆ เปน สำคัญ, แล้ว ก็ กลับ มา เล่า
เหตุ การ ให้ คน ทั้งปวง ฟัง. ถ้า คน เหล่า นั้น จะ มา แต่ ประเทศ
อเมริกา บ้าง, ประเทศ ยุรบ บ้าง, เมือง บังกะลา บ้าง, เมือง พม่า
บ้าง, เมือง จีน บ้าง, เมือง ชวา บ้าง, เมือง สิงกะโปร์ บ้าง, เมือง
ปีเนง บ้าง, แล เมือง อื่น ๆ หลาย แห่ง นั้น, ท่าน ผู้ อ่าน นี้ จะ มิ
ชอบใจ ฟัง เขา บอก ข่าว เดือน ละสอง หน ฤา, แล จะ คิด เสีย ดาย
เงิน ค่า จ้าง ที่ จะ ให้ เขา ปี ละ ห้า บาท ฤา แปด บาท นั้น ได้ ฤา.
ฝ่าย หนังสือ จด หมายเหตุ ที่ เรียกว่า, บางกอก รีคอเดอ นี้, จะ มา
บอก ข่าว แก่ ท่าน ทั้งหลาย เดือน ละสอง ครั้ง, จะ บอก เปน ภาษา
ไทย, ให้ ตัว ท่าน ฟัง ข่าว ต่าง ๆ, ที่ ได้ นำ เอา มา แต่ ทั่ว โลกย์.
หนังสือ บางกอก รีคอเดอ นี้, ได้ เก็บ เหตุ มา แต่ หลาย แห่ง หลาย
ตำบล เช่น ว่า มา นี้, เพราะ มี หนังสือ บอก ข่าว มา แต่ ที่ เหล่า
นั้น, มาถึง เจ้า ของ บางกอก รีคอเดอ, ๆ จึง ได้ แปล ออก จาก
ภาษา อังกฤษ เปน ภาษา ไทย, ตาม ที่ ได้ เหน ว่า, จะ เปน ประ
โยชน์ แก่ พวก ไทย. อนึ่ง ชาว ประเทศ อเมริกา, แล ประเทศ
ยุรบ นั้น, เขา ได้ อาไศรย หนังสือ จดหมายเหตุ ต่าง ๆ นี้
เพื่อ ประสงค์ จะ ได้ ความ รู้ ต่าง ๆ. เขา เข้าใจ ว่า, ถ้า ไม่ ได้
อ่าน หนังสือ จด หมาย เหตุ ต่าง ๆ แล้ว, ก็ ดู เหมือน เปน คน หา
ปัญญา มิ ได้, เปน น่า อาย แก่ คน ทั้งปวง นัก. เพราะ เหตุ
ชะ นี้, ชาว อเมริกา ชาว ยุรบ จึง ได้ ซื้อ หนังสือ จดหมายเหตุ
โดย มาก, จะ หา ผู้ใหญ่ ใด ๆ ที่ มิ ได้ ซื้อ หนังสือ จดหมายเหตุ
บ้าง นั้น ก็ หา ยาก นัก. ลาง ครอบครัว หนึ่ง, ซื้อ เจ๊ด วัน ฉบับ
หนึ่ง, ลาง ที่ สอง ฉบับ, สาม ฉบับ, เจ๊ด ฉบับ ก็มี. ด้วย เขา
เข้าใจ ว่า, อัน หนังสือ จด หมายเหตุ ต่าง ๆ นี้, เปรียบ เหมือน
กล้อง สรอ่ง, สำรับ จะ ช่วย ตา ให้ เหน ใกล้ แล ไกล ได้. ถ้า หา
มี กล้อง สร่อง อย่าง นี้ ไม่, ดุจ หนึ่ง ตาบอด มิ ได้ เหน เลย.

๏ ราคา หนังสือ บางกอกรี่คอเดอ

๏ เมื่อ จะ ขาย ได้ แต่ นอ้ย เพียง สอง รอ้ย, สามรอ้ย เล่ม
คือ เล่ม ละ ๒๖ ใบ, ตี เดือน ละสอง ใบ นั้น, ต้อง ขาย เปน เล่ม
ละ ห้า บาท, คือ ปี หนึ่ง ห้า บาท. ถ้า แม้น ได้ เรี่ยราย ชื่อ คน ที่ จะ
ซื้อ เพียง พัน คน, เปน พัน เล่ม เมื่อไร, เจ้าของ บางกอก ริคอ
เดอ, จะ ลด ราคา ลง ถึง เล่ม ละ สอง บาท เมื่อ นั้น. ถ้า ได้ ราะ
สอง พัน คน ที่ จะ ซื้อ, จะ ลด ราคา ลง ถึง เล่ม ละ หก สลึง. เหตุ
การ ที่ ตี พิมพ์ นอ้ย เล่ม นั้น, ก็ ป่วย การ ลง ทุน เสีย เงิน ค่า จ้า,
มาก, แทบ จะ เหมือน กับ ตี พิมพ์ มาก เล่ม เหมือน กัน.

๏ อนึ่ง ถ้า ผู้ใด จะ ช่วย เสาะหา คน ที่ จะ ซื้อ บางกอก ริคอเดอ
จด หมายเหตุนี้, ได้ ห้า คน มา ลง ชื่อ เข้า เมื่อไร, ผู้ เข้า ของ
หนังสือ จด หมาย เหตุ นี้, จะ ให้ เปน รางวัล แก่ ผู้ ที่ ได้ หา ชื่อ คน
นั้น เล่ม หนึ่ง คือ ๒๖ ใบ.

๏ อนึ่ง ถ้า ผู้ ซื้อ เปน คน อยู่ ใน กรุงเทพ ฯ, ข้าพเจ้า จะ
ฝาก จด หมาย เหตุ ให้ เขา เดือน ละ สอง หน. ถ้า เปน คน อยู่ นอก
กรุงเทพ ฯ, บาง ที่ จะ ฝาก ไป ถึง เขา ก็ ได้, บาง ที่ ไม่ ได้, ตอ้ง
ให้ เขา ใช้ บ่าว มา เอา เอง ที่ โรงพิมพ์ ฯ ของ ข้าพเจ้า อยู่ ริม ป้อม
ปาก คลอง บาง กอก ใหญ่ หลัง วัง กรมหลวง วง ษา.

๏ จดหมาย เหตุ ออก เมื่อไร ๚ะ

๏ ตั้ง แต่ นี้ ไป จดหมาย เหตุ เหล่า นี้, จะ ออก ใน วัน
กลาง เดือน, แล วัน สิ้น เดือน เสมอ ไป เปน นิจ. ผู้ ใด ๆ
ปราถนา จะ ได้ จดหมาย เหตุ ใบ อัน ใด อัน หนึ่ง โดย เรว, ก็ จง
มา เอา ค่ำ วัน กลาง เดือน, แล ค่ำ วัน สิ้น เดือน เถิด.