ข่าว เมือง พะ ม่า

๏ มี หนังสือ ชาว อังกฤษ ที่ ได้ อยู่ เมือง มันดาเล, ก่อน ขบถ นั้น. เขียน ก่อน การ ขบถ เกิด ๒ เดือน, ฝาก มา ถึง เมือง รางกุ้ง, เขียน ณวัน พุทธ เดือน ๗ แรม ๘ ค่ำ, ได้ ลง พิมพ์ ที่ จด หมาย เหตุ ราง กุ้ง แตม. ว่า ข้าพเจ้า คิด ว่า ท่าน จะ ชอบ ใจ ฟัง เรื่อง ที่ ข้าพเจ้า ได้ เหน ได้ รู้, ที่ เมือง มันดาเล เมือง หลวง พม่า. ข้อ ต้น ว่า อากาศ ร้อน น่า กลัว. ข้อ ที่ ๒ ว่า เปน เมือง เตม ล้น ด้วย ความ เท็จ. เหน ข้อ ที่ ว่า เตม ล้น ด้วย ความ เท็จ นั้น เปน ที่ บัง เกิด อากาศ ร้อน. ถ้า ปี สาจ เปน บิดา ของ ความ เท็จ นรก ที่ ปี สาจ ใหญ่ อยู่ นั้น, คง จะ อยู่ ใกล้ เมือง มันดาเล. ถ้า จะ ว่า ตาม จริง, ข้าพเจ้า เหน เปน แน่ นอน ใจ กว่า แต่ ก่อน ว่า การ ทั้งปวง ใน เมือง มันดาเล เปน เท็จ ทั้งนั้น. การ ภาษี หลวง แล การ ค้า ขาย ด้วย พวก ต่าง ๆ ปร เทศ, ควร ที่ จะ ประสาน กัน. แต่ คอเวอแมนต์ พม่า กลัว คน ค้า ขาย ฝ่าย อังกฤษ นัก. ก็ รู้ ว่า ห้าม การ ค้า ขาย ก็ ไม่ ได้ แล้ว, แล ก็ รู้ ว่า ต้อง การ ค่า ธรรม เนียม ที่ มี เพราะ ค้า ขาย. คิด ไป คิด มา นาน ไม่ รู้ จะ แก้ ยังไร. ก็ พึ่ง คิด ว่า จะ แก้ ได้ ดัง นี้ คือ ว่า ทำ เปน เชิญ ให้ อัง กฤษ เข้า มา ค้า ขาย, แล้ว ก็ คิด อ่าน ยัก ย้าย ไม่ ให้ ค้า ขาย ได้ สดวก ไว้ การ ค้า ขาย แก่ ชาว พม่า หมด. ให้ เจ้า ภาษี พม่า เสีย เงิน ขึ้น คลัง หลวง มาก เพราะ การ นั้น. อังกฤษ ถ้า ซื้อ ของ ก็ ต้อง ซื้อ ต่อ เจ้า ภาษี ตาม ราคา ที่ ราง กุ้ง เปน ราคา แพง. เจ้า ภา ษี พม่า ทั้งปวง นั้น, เปน เหมือน ตุกกะตา ของ ใน หลวง. ไม่ ใคร่ จะ มี สิน ค้า อะ ไร ที่ ไม่ มี เจ้า ภาษี. ชาว บ้าน นอก ต้อง ทน ลำ บาก นัก เพราะ การ เจ้า ภาษี. ลาง ที ก็ ห้าม ไม่ ให้ ขาย สิน ค้า อะ ไร แก่ ชาว ต่าง ประเทศ. ลาง ที เจ้า ภาษี ว่า ถ้า จะ ขาย แก่ ชาว ต่าง ประเทศ ก็ คง จะ มี โทษ สาหัส. ชาว บ้าน นอก จึง กลัว แล้ว ต้อง จำ เปน ขาย สิน ค้า เสีย แก่ เจ้า ภาษี ถูก ๆ. ถ้า ว่า ชาว บ้าน นอก จะ ขาย แก่ ชาว ต่าง ประเทศ ได้, ชาว ต่าง ประเทศ ก็ จะ ให้ ราคา แพง ๆ เมือง ที่ ชาว ต่าง ประเทศ ซื้อ แก่ เจ้า ภา ษิ. เหตุ ดัง นี้ การ ที่ จะ ทำ ให้ สิน ค้า ทวี มาก ขึ้น นั้น, ก็ เสื่อม ไป. ชาว บ้าน ไม่ เติม ใจ ทำ, หนี ไป อา ไศรย บ้าน เมือง ที่ อยู่ ใน เขตร แดน อังกฤษ. คน ที่ มี เรือก สวน บ้าน เรือน ลูก เมีย ก็ จะ ทิ้ง ที่ ทาง ของ ตัว ไม่ ได้ จำ เปน อยู่. การ ชั่ว การ ข่ม ขี่ ยัง นี้ ก็ มี นัก เบา ตาม ที่ ใก้ล แล ไกล แดน อังกฤษ. ถ้า อยู่ ใก้ล แดน อังกฤษ ก็ ไม่ สู้ หนัก, ถ้า อยู่ ออก ไป ก็ ยิ่ง นัก ออก ไป นัก ออก ไป ที่,

๏ ชะรอย ท่าน ได้ ยิน ข่าว ถึง บ่อ น้ำ มัน ดิน, ฤๅ น้ำ มัน เรียก ว่า บี โตร เรียม. บ่อ น้ำ มัน ทั้ง ปวง นั้น เกิด น้ำ มัน เสมอ แต่ ไม่ เหมือน บ่อ น้ำ มัน, ที่ มี ใน เมือง ยูไน ติศ เทษ ที่ เกิด น้ำ มัน ใน นา ทิ หนึ่ง หลาย ๑๐๐ ถัง. แต่ เกิด น้ำ มัน ช้า ๆ หน่อย. พระ เจ้า พม่า ยอม ให้ เจ้า ภาษี ๒ คน เปน เจ้า ภาษี น้ำ มัน ดิน, ที่ เกิด ใน บ่อ นั้น. ได้ เงิน หลวง ปี หนึ่ง ๔ หมื่น เปาน์ สะ เตอ ลิง คิก เปน เงิน เหรียญ ประมาณ ๒๐ หมื่น เหรียญ. เขา ใช้ น้ำ มัน นั้น ตาม ตะเกียง. ใบ ชา แล สิน ค้า อื่น ๆ ก็ มี ธรรม เนียม ภาษี เหมือน กัน. ข้อ สัญญา ไม่ ตรี ที่ ทำ ไว้ แต่ ก่อน สำ รับ ที่ จะ บำ รุง การ ค้า ขาย ก็ เปน เปล่า ไป. ไม่ ตรี นั้น สัญญา แก่ ชาว อังกฤษ ว่า จะ ยอม ให้ ชาว อัง กฤษ, ไป ซื้อ สิน ค้า ทุก สิ่ง แก่ ชาว บ้าน เอง ไป ขาย นอก ตาม ที่ ชอบ ใจ, แต่ อังกฤษ จะ ซื้อ ไม่ ได้, ต้อง ซื้อ แก่ เจ้า ภาษี.

๏ ที่ นี้ จะ ว่า ด้วย เงิน ใน หลวง พม่า ต้อง เสีย เพราะ นาง สนม แล ราช บุตร, ใน หลวง มี นาง สนม ประมาณ ๑๐ คน, พระ ราช บุตร ทั้ง หญิง ทั้ง ชาย ๗๐ องค์. มหา อุปราช มี นาง สนม แล ราช บุตร มาก เหมือน กัน. พระ ราช บุตร ทั้ง หญิง ทั้ง ชาย ต้อง ใช้ พลอย เพช เสื้อ ผ้า ล้วน แต่ ของ ดี ๆ มี ราคา มาก. เงิน ที่ ใน หลวง ต้อง ใช้ เพราะ พระ ราช ทาน, แก่ นาง พระ สนม แล พระ ราช บุตร ทั้ง วัง หลวง วัง น่า, เงิน หลวง ที่ เข้า พระ คลัง ปี หนึ่ง จะ แบ่ง ออก เปน ๓ ส่วน, สิ้น ไป ด้วย พระ ราช ทาน แก่ นาง พระ สนม แล พระ ราช บุตร นั้น ๒ ส่วน. ที่ เหลือ นั้น ส่วน หนึ่ง ได้ ใช้ ใน การ บำรุง วัด, แล การ เลี้ยง พระสงฆ์ ที่ เกียจ คร้าน อ้วน พี, เพราะ การ ข่ม ขี่ ฝูง ราษฎร. เมือ การ ทำ มา หา กิน อยาก ดั่ง นี้ หา ควร ที่ จะ สง ไสย, เพราะ คน บวช เปน พระ มาก หลาย พัน หลาย หมื่น ไม่, การ ที่ เปน พระ หา กิน ง่าย ทำ ไร่ ทำ นา สิน ค้า ก็ อยาก.

๏ ใน หลวง พม่า เสีย ราชทรัพย์ ด้วย ทำ กลอง ปี่ พาฑ ทำ กำ แพง ด้วย ดิน เหนี่ยว, ทำ วัง เปน ที่ ประ พาศ หลาย แห่ง เปน การ เล่น เหมือน ยัง เด็ก เล่น ไม่ ได้ คิด เสีย ดาย เงิน, เปน การ ไม่มี ประโยชน์ แก่ บ้าน เมือง. เมือ ข้า พเจ้า ได้ ยิน เจ้า นาย พม่า สรรเสิญ การ นี้ ข้า พเจ้า คิด ใน ใจ ว่า, พระ เจ้า พม่า เปน ใจ บ้า เท่า ใด, แล จ้าว นาย ทั้ง ฝูง ราษฎร ที่ สรรเสิญ การ นั้น ไม่ ได้ ขัด ขวาง, ก็ เปน โฉด เขลา มาก กว่า นั้น เท่า ใด. เมือ ใน หลวง พม่า มี เสนา บดี เช่น นี้, ก็ ควร ที่ จะ เข้า ใจ ว่า ตำแหน่ง ทั้ง ปวง นอก นั้น, คง จะ เติม ด้วย คน เช่น นั้น ที่ จะ ซื้อ เอา ตำ แหน่ง , เปน รา คา มาก กว่า ผู้ อื่น, คือ คน ที่ จะ ข่ม ขี่ ฝูง ราษฎร ทั้ง ปวง มาก กว่า คน อื่น.

๏ ถึง กระนั้น พระ เจ้า พม่า ได้ ชื่อ ว่า เปน คนดี เพราะ เงิน ที่ ได้ ด้วย ข่ม ขี่ ฝูง ราษฎร นั้น ได้ ทำ บุญ สร้าง กุศล, เพื่อ จะ ได้ ใช้ ใน โลกย์ น่า มาก, เพราะ ท่าน ปราฐนา กุศล นัก จึ่ง ได้ สร้าง พระ เจดีย์ แล อาราม แล ได้ เลี้ยง พระ สงฆ์, ทรง ฟัง พระ คำภีย์ ที่ สำหรับ พุทธ สาสนา บ่อย.ๆ. แล้ว ท่าน ก็ ไม่ ยอม ให้ คน ฆ่า สัตว. แต่ ที่ เขา สรรเสิญ ใน หลวง เพราะ ที่ ไม่ ฆ่า สัตว นั้น บุญ นั้น ก็ ไม่ ตลอด เพราะ เปน การ ทำ ลาย สัตย์ ธรรม ต่าง ๆ. เมือ จะ ห้าม การ ฆ่า สัตย เหมือน จะ ห้าม อังกฤษ, ไม่ ให้ อังกฤษ กิน เนื้อ สัตว. คน ที่ ถือ พุทธ สาสนา ใน เรว ๆ นี้ เข้า ใจ ว่า คน ที่ ฆ่า คน แล คน ที่ ฆ่า ไก่, ก็ บาบ อย่าง เดียว กัน. ผิด กัน แต่ มาก แต่ น้อย กว่า กัน. ใน เดิม นั้น สมณะ โค ดม ที่ เขา ถือ ว่า เปน พระ ก็ ไม่ โฉด เขลา ยัง นั้น ดอก. ท่าน ก็ เคย กิน เนื้อ หมู, แล้ว ก็ ตาย เพราะ กิน หมู มาก ปวด ท้อง. เรา เหน ว่า ท่าน สมณะ โค ดม, ทำ ผิด เพราะ กิน หมู ที่ อา กาศ ร้อน. เนื้อ หมู นั้น ไม่ ควร ที่ ผู้ ใด จะ กิน ที่ อา กาศ ร้อน. กิริยา ของ เจ้า แผ่น ดิน พม่า นั้น, ประสม กัน ด้วย กิริยา หลาย อย่าง ผิด กัน ต่าง ๆ. คือ มี ใจ เมตา สัตว, แล ใจ รัก ตัว มาก กว่า คน อื่น ทั้ง ปวง นัก, แล ใจ โลภ หลง, แล ใจ ไม่ เสีย ดาย เงิน ใน การ ที่ จะ ตก แต่ง ประดับ ประ ดา ตัว แล ลูก เมีย ของ ตัว. หนังสือ นี้ แปล ออก จาก รางกุ้ง;เตม

สามก๊ก

๏ สามก๊ก เล่ม ๒ ได้ ลง พิมพ์ แล้ว, ได้ ผูก เข้า เปน เล่ม ไว้ บ้าง แล้ว. แต่ จะ จำหน่าย ได้ แต่ ที่ ละ น้อย ๆ, จะ จำหน่าย ให้ มาก ไม่ ได้. ด้วย ลูก จ้าง ผู้ ที่ จะ ทำ เข้า เปน เล่ม นั้น น้อย ตัว นัก.

ข่าว เมือง พม่า ต่อ ไป อีก

๏ หนังสือ จด หมาย เหตุ ซึ่ง มา แต่ พม่า ใน เรว ๆ นี้, เปน ใจ ความ ว่า, การ ขบถ นั้น ขยุก เสีย แล้ว, เจ้า ๒ องค์ ที่ คิด ขบถ หนี ไป เสีย. แต่ เหน จะ ไม่ พ้น พระเจ้า แผ่น ดิน พม่า คง จะ จับ ได้. เหน ว่า จะ สำเร็จ โทษ เสีย ตาม สมควร. ถึง จะ เข้า มา อา ไศรย อยู่ ใน เขตร แดน อังกฤษ, ฯ คง จะ จับ ตัว ส่ง ให้ พระเจ้า พม่า. เหน ที่ ท่าน ผู้ เปน เจ้า ของ โลกย์ จะ บันดาน ให้ การ ขบถ นี้, ให้ กลับ เปน ที่ จะ บำรุง คฤศ ศาสนา ใน เมือง พม่า.

๏ ก่อน ขบถ เกิด ขึ้น, เจ้า แผ่น ดิน พม่า ทั้ง เสนา บดี ทั้ง ปวง ดู เหมือน จะ ถือ ตัว ว่า ไม่ สู้ ต้อง การ ด้วย อังกฤษ, ไม่ อยาก จะ ให้ สนิท กัน นัก. จึง จัด แจง เพื่อ จะ ให้ อังกฤษ ค้า ขาย ไม่ สู้ สดวก, แต่ เดี๋ยว นี้ เหน ที่ เจ้า แผ่น ดิน พม่า แล เสนา บดี ทั้ง ปวง ก็ จะ ตั้ง ใจ เสีย ใหม่ แล้ว. คง เหน ว่า จะ ต้อง อาไศรย อัง กฤษ ให้ สนิท กว่า แต่ ก่อน. ถ้า ไม่ ได้ พึ่ง อาไศรย กำลัง อังกฤษ แล้ว, ก็ จะ ถอย กำลัง ลง เสื่อม เสีย ไป. ถ้า ได้ รับ เอา กำลัง อังกฤษ เปน ที่ พึ่ง แล้ว, เหตุ การ ขบถ ที่ เปน มา แล้ว นั้น จะ ไม่ ได้ เกิด ขึ้น. เจ้า ทั้ง ๒ องค์ อาจ ทำ วุ่นวาย นัก หนา, เพราะ รู้ ว่า อังกฤษ จะ ไม่ ช่วย พระเจ้า พม่า. ข้าพเจ้า นึก เหน ว่า ถ้า พระเจ้า แผ่น ดิน พม่า ไม่ ได้ รับ เอา อังกฤษ เปน ผู้ ช่วย อุปถัมภ์ แล้ว, เมือง พม่า คง จะ : เสีย ไป โดย เรว, เหมือน ยัง เมือง หลาย เมือง ที่ ประ เทศ อินเดีย, ไม่ ยอม อาไศรย อังกฤษ มิหนำ ซ้ำ เกลียด ชัง พวก คฤศเตียน, ก็ ได้ แตก เสีย ไป หมด. แต่ เมือง ไหน ๆ ที่ ได้ พึ่ง อังกฤษ โดย ดี โดย ความ สัตย์ ก็ ยัง ตั้ง ดำรงค์ อยู่. ใน คำภีร์ ไบ เบล, มี คำ แห่ง ผู้ สรรพฤทธิ์ ว่า เมือง ทั้งปวง ที่ จะ ไม่ กลัว ไม่ เกรง ท่าน ผู้ ใหญ่ นั้น จะ ต้อง เสื่อม เสีย ไป หมด. คำ นั้น มี ใน หนังสือ ยิศซายา ผู้ ทำนาย บท ๖๐. ข้อ ๑๒, คำ นั้น ว่า เมือง ฤๅ แผ่น ดิน ใด ๆ, ที่ ไม่ ยอม ปฏิบัติ ยะโฮวา จะ ต้อง ฉิบหาย, แท้ จริง เมือง เหล่า นั้น ก็ ต้อง อพยพ ไป หมด.

พงษาวดาร อังกฤษ ต่อไป

๏ โพบ แจ้ง ความ ใน หนังสือ นั้น แล้ว, ก็ ยก ย่อง สรเสิญ เฮนเร มาก นัก, แล้ว ตั้ง นาม ว่า เปน ผู้ ป้อง กัน ศาษนา. ใน คฤศต ศักราช ๑๕๒๒ ปี, เอมเปรอเยอมะนี เสดจ์ มา เยี่ยม เยียน เอนเร อีก ครั้ง หนึ่ง, แล้ว กล่าว กล อุบาย ต่าง ๆ, ให้ เฮนเร หัก ไมตรี เสีย, มิให้ เปน มิตร์ ไมตรี กับ พระเจ้า ฝรั่งเสศ. ทั้ง สอง พระนคร ก็ เสีย ทาง พระราช ไมตรี กลับ เปน ประจามิต ต่อ กัน. ฝ่าย เฮนเร นั้น มี พระไทย ปฏิพัทธ์ รักใคร่ ใน ธิดา ของ ขุนนาง ผู้ หนึ่ง, คิด จะ อย่า พระนาง แกถเออริน มเหษี ที่ พระ ราชบิดา ประทาน ให้ แต่ เดิม นั้น. จึ่ง ส่ง หนังสือ ไป ถึง โพบ บาดหลวง ใหญ่ ใน เมือง โรม ขอ หนังสือ อย่า, โพบ ไม่ ยอม ให้ อย่า. เฮนเร ก็ จน พระไทย อยู่, ไม่ ทราบ ว่า จะ ทำ ประการใด. มี บาดหลวง หนุ่ม ผู้ หนึ่ง ชื่อ ทัมมัช แครนเมอ, พูด กับ พวก อาลักษม์ ของ เจ้า แผ่นดิน ว่า, กิจ การ บ้าน เมือง ก็ สิทธิ ขาด อยู่ ใน พระเจ้า แผ่นดิน, ทำไม จึ่ง ต้อง ไป ขอ หนังสือ อย่า แต่ โพบ ถึง เมือง โน้น เล่า. ประชุม แต่ บันดา นักปราช ใน กรุง ลอน ดอน นี้ ให้ ตัด สิน ดู, ว่า ควร ฤๅ ที่ จะ รับ พี่ สะไพ มา เปน ภรรยา.

๏ เฮนเร ทรง ทราบ ว่า, บาดหลวง ทัมมัชแครนเมอ กล่าว ดังนั้น ภอ พระไทย นัก. จึ่ง ให้ คน ไป เชิญ ทัมมัชแครนเมอ มา เฝ้า. ทัมมัชแครนเมอ ได้ ความ ชอบ โปรด ปราน เปน อัน มาก. แต่ นั้น มา อำนาถ ของ คาดะแนลวุลซิ ก็ เสื่อม ถอย น้อย ลง ไม่ เปรื่อง เหมือน แต่ ก่อน. เฮนเร ก็ คืน เอา ตรา หลวง มา เสีย จาก คาดะแนลวุลซิ, แล้ว ริบ เอา วัง ที่ คาดะแนลวุลซิ สร้าง ไว้ เปน ที่ อยู่ เปน ของ หลวง. อยู่ ไม่ ช้า เฮนเร สั่ง ให้ จับ คา คะแนลวุลซิ ว่า เปน ขบถ. ผู้ รับสั่ง ก็ ไป จับ คาดะแนลวุลซิ, ๆ เปน ทุกข์ เสีย ใจ จน ป่วย มา ไม่ ถึง, ก็ ถึง แก่ กรรม เสีย ใน ระหว่าง ทาง. เมื่อ ใกล้ จะ ตาย นั้น ได้ ออก วาจา ว่า แก่ คน เหล้า นั้น ว่า, ถ้า เรา ได้ ปรฏิบัติ พระเจ้า มาก เหมือน ปรฏิบัติ เจ้า แผ่นดิน แล้ว, พระเจ้า ก็ จะ ไม่ ละ เรา เมื่อ เรา แก่ แล้ว.

๏ ใน คฤศต ศักราช ๑๕๓๓ ปี เฮนเร สั่ง ให้ ผู้ ใหญ่ ๆ ปรา ชุม ปฤกษา กัน, จะ อย่า พระนาง แกถเออริน มเหษี. ผู้ ใหญ่ ๆ ปฤกษา กัน อยู่ สัก ๑๕ วัน, ก็ แต่ง หนังสือ อย่า พา กัน เข้า ไป ถวาย เฮนเร. ๆ ก็ รับ นาง เอนนิโบลิน มา เปน มเหษี, ใน สาม วัน ก็ ได้ ราชาภิเศก. ข่าว ที่ เฮนเร อย่า มเหษี เสีย นั้น, ก็ เล่า ฦา ไป ถึง เมือง โรม. โพบ บาดหลวง ทราบ กริ้ว เฮนเร.

นัก, จึ่ง มี หนังสือ ประกาศ ไป ว่า, การ ที่ เฮนเร เจ้า แผ่นดิน อังกฤษ ทำ ดัง นี้ เปน การ ชั่ว นัก. เฮนเร ทราบ หนังสือ ประ กาษ นั้น ก็ ขุ่น เคือง เอา พระ ไทย ออก หาก จาก โพบ, จึ่ง ตรัส ว่า แต่ นี้ ไป จะ ไม่ ขึ้น แก่ โพบ บาดหลวง, การ ศาสนา พระองค์ จะ เปน ใหญ่, ให้ เอา ทรัพย์ ที่ เคย ส่ง ไป ให้ โพบ มา เก็บ ไว้ ใน พระคลัง หลวง. แต่ นั้น มา สัก สอง ปี เฮนเร ให้ ทำลาย วัด บาดหลวง เสีย ๓๗๖ วัด. แต่ พระนาง แอนนิโบลิน ได้ มา เปน พระ มเหษี อยู่ สาม ปี. มี พระ ราชธิดา องค์ หนึ่ง, จึ่ง แกล้ง ใส่โทษ พระนาง แอนนิโบลิน มเหษี ว่า ไม่ สัตย์ ซื่อ ต่อ พระองค์, ก็ ทำ หนังสือ อย่า แล้ว ให้ ตัด ศีศะ เสีย. ใน วัน รุ่ง ขึ้น พระองค์ ก็ รับ นาง เยนซี่มัว ธิดา ขุนนาง นั้น มา เปน พระ มเหษี. ครั้น มี พระราชบุตร องค์ หนึ่ง, พระนาง ก็ ถึง ความ พิราไลย. เฮนเร จึ่ง ส่ง ราชทูต ไป กล่าว พระราชธิดา ต่าง ประเทศ, พระราชธิดา นั้น ทราบ ว่า เฮนเร ฆ่า พระเหษี เสีย ก็ เกรง หา ยอม ไม่, แล้ว ตรัส ว่า, ถ้า หญิง ใด มี ศีศะ สอง ศีศะ จึ่ง จะ เปน มเหษี ของ เฮน เร ได้. ถ้า มี ศีศะ เดียว แล้ว เปน มเหษี ของ เฮนเร ไม่ ได้. เฮนเร นั้น ตั้ง พระไทย แสวง หา พระมเหษี, ได้ ทอด พระเนตร รูป วาด ของ เจ้าหญิง องค์ หนึ่ง มา แต่ เมือง เยอมนี, ก็ ภอ พระ ไทย. จึ่ง ส่ง ทูต ไป กล่าว แล้ว รับ เจ้า หญิง นั้น มา, ก็ ไม่ ภอ พระไทย. ด้วย ไม่ เหมือน รูป วาด นั้น, แต่ รับ ไว้ เปน พระ มเหษี น้อย หนึ่ง ก็ อย่า เสีย. อีก สัก ๑๕ วัน ก็ รับ นาง แกดเตอรินฮาเวิน ธิดา ขุนนาง มา เปน พระมเหษี. พระนาง องค์ นี้ งาม นัก. แต่ เฮนเร เหน กิริยา ไม่ ดี ให้ เอา ไป ตัด ศีศะ เสีย. อยู่ ประมาณ ปี หนึ่ง, เฮนเร ได้ รับ หญิง ม่าย ภรรยา ขุนนาง ที่ ถึง แก่ กรรม เสีย แล้ว มา เปน มเหษี. พระนาง นี้ ฉลาด นัก. ทราบ พระ อัชฌา พระเจ้า แผ่นดิน. ปรนิบัติ มิ ให้ ขัด เคือง พระ ไทย, ก็ โปรด ปราน ได้ เปน มเหษี ยั่ง ยืน มา มิ ได้ มี ความ ผิด.

๏ อยู่ มา ฝ่าย เจ้า แผ่นดิน สะกอตแลนด์ สวรร คาไลย, มี พระราช ธิดา องค์ เดียว ทรง พระเยาว นัก, เพิ่ง ประสูต ได้ ๗ วัน. เฮนเร ทราบ ดัง นั้น ก็ ส่ง ราชทูต ไป กล่าว มั่น, เจ้า หญิง นั้น ไว้ จะ ให้ เปน พระชายา พรราชบุตร ของ พระองค์, หวัง พระ ไทย จะ ได้ ปก ครอง เมือง สกอตแลนด์ นั้น ด้วย, ด้วย ทรง เห็น ว่า เจ้า หญิง นั้น ทรง พระเยาว์ นัก. พวก สกอตแลนด์ แขง ขัด ไม่ ยอม ถวาย, ก็ ไม่ สม ดัง พระราช ดำริห์.

๏ ฝ่าย เฮนเร นั้น ยัง ขึง แขง อยู่, มิ ได้ อ่อน น้อม ต่อ โพบ บาดหลวง เลย. ถ้า ผู้ใดใน อังกฤษ ไม่ ยอม ว่า พระองค์ เปน ใหญ่ ใน สาศนา, ก็ จับ ผู้นั้น ประหาร ชีวิตร เสีย. เฮนเร นั้น ประชวร เปน ท้องมาร, แล เปน เม็ด ยอด พิศม์ ร้าย ที่ พระ เพลา, แต่ ทรง พระ ประชวร มา มิ ได้ สบาย พระไทย, ให้ เคือง ขุ่น ฉุน เฉียว เกรี้ยว กราด นัก. จน ขุนนาง ข้า ราชการ ผู้ใหญ่ ผู้ น้อย นึก หวั่น จิตร ไม่ รู้ ว่า จะ ผิด ลง เมื่อไร. มี ขุนนาง ผู้ ใหญ่ สองคน บิดา กับ บุตร, เปน ผู้ สัตย์ ซื่อ ต่อ โพบ บาดหลวง. เฮนเร กริ้ว สั่ง ให้ จับ มา ปฤกษา โทษ ว่า เปน ขบถ, ให้ ตัด ศีศะ ขุนนาง ผู้ บุตร นั้น เสีย. แต่ บิดา นั้น มี พระ ราช หัตถ์ เลขา ไป จะ ให้ ตัด ศีศะ เสีย เหมือน กัน. ภอ ประชวร หนัก ลง สิ้น พระชนม เสีย. ขุนนาง ผู้ บิดา นั้น จึง ได้ รอด อยู่. เฮน เร เจ้า แผ่นดิน นั้น สวรรคต ใน คฤศต ศักราช ๑๕๔๗ พระชนม์ ๕๖ พรรษา, อยู่ ใน ราชสมบัติ ๓๘ ปี. มี พระราช บุตร องค์ หนึ่ง, พระราช ธิดา สอง องค์.

๏ อนึ่ง ใน แผ่นดิน ของ เฮนเร ที่ แปด นี้, พวก วิกกิลิฟ จำเริญ ขึ้น มาก. เมื่อ ต้น แผ่นดิน นั้น เฮนเร ให้ ประหาร พวก ชีวิตร วิกกิลิฟ เสีย มาก คน. แต่ พระองค์ ออก หาก จาก โพบ แล้ว, ก็ มิ ได้ ทำ อันตราย แก่ พวก วิกกิลิฟ เลย. พวก โปร เต็ดซตัน ก็ ตั้ง มั่น คง แน่น หนา มา. แต่ แผ่นดิน ของ เฮนเร ที่ แปด นั้น, ใน คฤศตศัก ๑๕๔๗ เอดเวิด ที่ หก ได้ เสวย ราช แทน พระราช บิดา สืบ มา. ทรง พระเยาว์ นัก, พระชนมายุ ได้ ๑๐ พรรษา. ขุนนาง ทั้งปวง เหน ว่า เจ้า แผ่นดิน นั้น ยัง เยาวนัก, จึง ปะชุม กัน ปฤกษา เลือก หา ผู้ มี สติ ปัญญา สัตย ซื่อ จะ ให้ เปน ผู้ สำเร็จ ราชการ. ได้ หลอด เชิดเพ็ด ลุง ของ เอดเวิด, แต่ เปน ฝ่าย ข้าง มารดา, ก็ ให้ เปน ผู้ สำเร็จ ราชการ, ว่า ราชกิจ ต่าง เจ้า แผ่นดิน, กว่า เอดเวิด เจ้า แผ่น ดิน จะ ทรง พระเจริญ ขึ้น. หลอด เชิดเพ็ด ผู้ นี้ นับ ถือ พวก โปรเต็ดซะตัน, จึง จัด อาจาริย์ ที่ ดี ให้ สั่งสอน เอดเวิด. แต่ ล้วน เปน ฝ่าย โปนเต็ดซะตัน ทั้งนั้น, แล้ว ได้ เปลี่ยน แปลง แก้ ไข้ หนังสือ สวด ที่ พวก บาดหลวง ทำ ไว้ นั้น, ให้ ต้อง ตาม คำ สั่งสอน ของ พระเจ้า. หลอด เชิดเพ็ด จัด แจง กำปั่น รบ หกสิบ ลำ, กับ ทะหาร เดิน ท้าว หมื่น แปด พัน คน, ยก ไป ประเทศ สกอดแลนด์, ขู่ ข่ม ขุนนาง เมือง สกอดแลนด์ จะ ให้ ยก เจ้า หญิง ซึ่ง เปน เจ้า แผ่นดิน สกอดแลนด์, ที่ เฮนเร พระราชบิดา ของ เอดเวิด ส่ง ราชทูต ไป กล่าว ครั้ง ก่อน นั้น, ให้ เปน พระ มเหษี ของเอตเวิด. ขุนนาง เมือง สกอตแลนด์ นั้น ขัดใจ ว่า ดู หมิ่น ข่ม เหง ก็ ไม่ ยอม ให้. หลอดเฮิดเฟิด จึ่ง ตี หัว เมือง ขึ้น สกอกแลนด์ เกือบ จะ ได้ อยู่ แล้ว, ภอ ได้ ข่าว ขยุกขยิก ขึ้น ใน เมือง อังกฤษ, ก็ เลิก ทัพ กลับ มา. ฝ่าย ขุนนาง เมือง สะกอกแลนด์ โกรธ คิด มานะ ไม่ ให้, เหน กอง ทัพ อังกฤษ เลิก กลับ ไป แล้ว, จึ่ง ส่ง เจ้า หญิง นั้น ไป ฝาก ไว้ ใน เมือง ฝรั่งเสศ. ทำ หนังสือ สัญญา ไว้ ว่า, จะ มอบ เจ้า หญิง นั้น ให้ เปน พระชายา พระราชบุตร ของ พระ เจ้า ฝรั่งเสศ.

๏ ครั้น หลอดเฮิดเฟิด กลับ มา ถึง กรุง ลอนดอน แล้ว, ก็ ทะนุบำรุง บ้าน เมือง ซ่อม แซม เพิ่ม เติม กดหมาย, ให้ ราษฎร อยู่ เยน เปน สุข. ราษฎร ทั้งปวง ก็ รัก ใคร่ นับถือ สรรเสิญ มาก. แต่ พวก ขุนนาง ไม่ ชอบ เกลียด ชัง คิด ร้าย อยู่ เสมอ. หลอด เฮิดเฟิด เหน ขุนนาง ทั้งปวง อิจฉา เกลียด ชัง ตัว, จึ่ง ทำ หนังสือ ฃอ ลา ออก จาก ตำแหน่ง นั้น. ฝ่าย เอิลวอวิก นั้น ชัง หลอดเชิด เพ็ด นัก. จึ่ง แกล้ง พาล ใส่ โทษ หลอดเฮิดเฟิด ว่า เปน ขบถ. ขุนนาง ทั้งปวง ก็ ประชุม กัน ชำระ ตัดสิน ให้ เอา ไป ตัด ศีศะ เสีย. ราษฎร ทั้งปวง รัก ใคร่ เสียดาย ก็ พา กัน ไป เอา ผ้า เช็ดน่า ชุบ เอา โลหิตร นั้น ไว้ เปน ที่ ระฤก ถึง. ครั้น หลอดเฮิดเฟิด หาไม่ แล้ว, เอตเวิด เจ้า แผ่นดิน ก็ อยู่ ใน อำนาถ เอิลวอวิก. ฯ ได้ เปน ใหญ่ สำเร็จ ราชการ, แล้ว ได้ เลื่อน ที่ เปน ดุกออกนอตำ เบอแลน. คิด จะ ให้ บุตร ของ ตน เปน เจ้า แผ่นดิน, จึ่ง กล่าว นาง เลตเยนเกร เปน เชื้อ วงษ เจ้า แผ่นดิน อังกฤษ มา เปน ภรรยา บุตร ฃอง ตน. เอตเวิด นั้น ตั้ง แต่ หลอดเฮิดเฟิด ถึง แก่ กรรม เสีย แล้ว, ก็ โศก เศร้า ทรง พระ ประชวร อยู่ เปน นิตย์, ทรง พระ อนุสร คำนึง ถึง พระ ราช บิดา เมื่อ ใกล้ จะ สิ้น พระ ชนม์ ได้ สั่ง ไว้ ว่า, ให้ พระองค์ เปน เจ้า แผ่นดิน. ถ้า พระองค์ ทิวง คต แล้ว, ไม่ มี บุตร สืบ ไป, ก็ ให้ พระ พี่ นาง สอง องค์ ครอง ราชสมบัติ สืบ ไป โดย ลำดับ. เมื่อ เอตเวิด ทรง พระ ดำริห์ ดั่ง นี้ แล้ว, ก็ จะ จัด แจง ตระ เตรียม การ ไว้ ให้ พระ พี่ นาง เธอ ได้ ราชสมบัติ สืบ ไป. ฝ่าย ดุกออกนอตำเบอแลน ทราบ ว่า เอด เวิด จะ จัด แจง ดั่ง นั้น, จึ่ง ทูล ว่า พระ พี่ นาง เธอ ทั้ง สอง องค์ นั้น, จะ จัด ไว้ ให้ เปน เจ้า แผ่นดิน สืบ ไป นั้น ไม่ ได้, ด้วย มารดา เปน โทษ พระราชบิดา อย่า เสีย, มิ ได้ เลี้ยง เปน พระมเหษี. การ เช่น นี้ ข้าพเจ้า เหน ขัด อยู่. ข้าพเจ้า เหน แต่ นางเลเดเยนเกร ซึ่ง เปน เชื้อ พระวงษ ผู้ เดียว, ควร จะ จัด ไว้ ให้ ครอง สมบัติ สืบ ไป ได้.

ตัดสิน เรื่อง น้ำ สุรา เถื่อน

๏ วัน พุทธ แรม สาม ค่ำ เดือน สิบ, จุลศักราช ๑๒๒๙ ปี ขาลอัฐศก, ตระลาการ ห้า นาย ซึ่ง ตั้งให้ ชำระ ความ เรื่อง นี้, นำ ข้อ ความ ตาม ซึ่ง ได้ ชำระ แล ใบ ยอม. จีน หลวง ฃุ ย นาย อากร เตาสุรา โจท. จีน อิว, จีน จุย, จีน หะอี่, จำเลย. ขึ้น กราบ เรียน พณ ฯ ที่ สมุหพระ กระลาโหม ตรวจ สิ้น ข้อ ความ แล้ว ตัด สิน ว่า, ธรรมเนียม จับ ผู้ ลัก ลอบ ต้ม น้ำ สุรา เถื่อน นั้น. ต้อง มี กรมการ กำนัน นาย อำเภอ กำกับ นาย อากร ผู้ รับ สินบล, แล จับ ได้ สุรา กะทะ หวด เครื่อง ต้ม, จึ่ง จะ ตัดสิน เปนผู้ ลัก ลอบ ต้ม น้ำ สุรา เถื่อน ได้. ถ้า เกิด วิวาท ฟัน แทง ยิง กรมการ กำนัน นาย อากร ผู้ รับ สินบล, แล พวก นาย อากร ตาย, ให้ ประหาญ ชีวิตร ผู้ ลง มือ ตาย ตก ไป ตาม กัน. ถ้า กรมการ กำนัน นาย อากร, ฟัน แทง ยิง ผู้ ลัก ลอบ ต้ม น้ำ สุรา เถื่อน ตาย, ต้อง ตัดสิน ให้ เปน ภัยเพราะ เหตุ ด้วย ต่อ สู้. ความ เรื่อง นี้ จะ ตัดสีน ไป ดัง นั้น ยัง ไม่ ควร. ด้วย ว่า กรมการ นาย อากร ทำ ผิด ธรรมเนียม อยู่ สอง ข้อ. ๆ หนึ่ง ว่า ผู้ รับ สินบล นำ กรมการ นาย อากร ไป ถึง บ้าน ดอน กระเบื้อง, แล้ว มิ ได้ บอก กำ นัน พัน ผู้ ใหญ่ บ้าน ให้ รู้. ข้อ หนึ่ง ว่า กรมการ นาย อากร จับ ได้ แต่ น้ำ สุรา, ส่า กะทะ เครื่อง ต้ม ไม่ได้. กรมการ นาย อากร ทำ ผิด ธรรมเนียม ดังนี้, ถ้า เจ้า ของ โรง ต่อ สู้ จะ เกิด วิวาท ตี ฟัน แทง ยิง กัน ตาย ใน โรง ที่ วิวาท, ก็ จะ ตัดสิน ว่า กรมการ นาย อากร เปน ข้อ บุก รุก ผู้ ตาย ก็ ให้ ไป เปน ภัยพ. ถ้า กรมการ นาย อากร ทำ ถูก ต้อง ตาม ธรรมเนียม, แล ออก จาก โรง ภา ไป ไกล ถึง สามสิบ สี่สิบ เส้น แล้ว. พวก จีน บังอาจ ถือ ปืน แล เครื่อง สาตราวุธ ต่าง ๆ ตาม ไป, แย่ง ชิง ตี ฟัน แทง ยิง พวก กรมการ นาย อากร ตาย, แล มี บาท แผล นั้น, มี ความ ผิด เปน ข้อ ฉกัน. ครั้น จะ ตัดสิน ให้ ประหาญ ชีวิตร จีน ผู้ ลง มือ ให้ ตาย ตก ไป ตาม กัน ตาม พระราชกำหนด กฎหมาย เล่า, ต่าง คน ก็ มี ความ ผิด อยู่ ด้วย กัน. แล การ ราย นี้ กรมการ นาย อากร ก็ ทำ ผิด ธรรมเนียม. จะ ตัดสิน ให้ ประหาญ ชีวิตร ผู้ ลง มือ ให้ ตาย ตก ไป ตาม กัน นั้น ไม่ เปน ยุติธรรม. ให้ ตระ ลาการ เปรียบ เทียบ ให้ จีน เสี่ย เบี้ย ปลุก ตัว นาย นาก ผู้ ตาย, แล ทำ ขวัน บาด แผล พวก กรมการ นาย อากร โดย สม ควร, ให้ กระลาการ รับ เอา หนังสือ ยอม โจท จำเลย, ซึ่ง ประนี ประนอม กัน นั้น เถิด. ให้กระลาการ เรียก เอา หนังสือ ทานบน หมื่น พิ ทักษกฤษฎาง นาย อำเภอ ฝ่าย จีน. ถือ ศาสนาโรมันกะโถสิก บ้าน ดอน กะเบื้อง ฉบับ หนึ่ง, ให้ ห้าม ปราม สั่ง สอน พวก จีน ทำ การ ให้ ถูก ต้อง ตาม กดหมาย ธรรมเนียม บ้าน เมือง, อย่า ให้ พวก จีน กระทำ การ อย่าง นี้ เช่น นี้ ต่อ ไป.

๏ วัน พุทธ แรม สาม ค่ำ เดือน สิบ, จุลศักราช ๑๒๒๘ ปี ขาน อัฐศก, ข้าพเจ้า จีน หลวง ฯ ขุย ผู้ รับ ว่า ความ ต่าง นาย เพิก บุตร นาย นาก ผู้ ตาย, นาย ต่าย, นาย เอี่ยม, นาย กิ่ง, นาย จัน, นาย หว่าง, นาย กลัด, ผู้ มี บาดแผล โจท. จีน อิว, จีน จุย, จีน หะอื๋ กับ พวก เช้า รีด จำเลย, ทำ หนังสือ ยอม ความ ให้ ไว้ แก่ พระยา ศรีสราชภักดี กระลาการ ใหญ่, หลวง ทิพอักษ ษร เสมียนตรา, ขุน จอรเจน ชะลา, หลวง เพลิงพล่ามแสง ฤทธิ, ขุน ราชกิจ พยาบาล, กระลาการ รอง ศาล ฉบับ, ด้วย จีน หลวง ฯ จุย, กับ จีนอิว จีน จุย มา ให้ การ ฟ้อง ต่อ กรมการ เมือง ราชบูรี ฯ คนละฉบับ. ฟ้อง จีน หลวง ฯ ขุย มี ว่า.

๏ ณวัน พฤหัศ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เดือน ๙ ปี ขานอัฐศก เวลา เช้า ผู้ รับ สินบน นำ ขุน ทิพ กรมการ กำกับ จีน หลวง ฯ ขุย กับ พวก ไป จับ ผู้ ขาย สุรา เถื่อน ณบ้าน ดอน กระเบื้อง, ได้ น้ำสุรา ที่ โรง จีน อิว เช้า รีด สี่ ไห. แล้ว จับ ตัว จีน อิว จีน จุย หญิง มี ชื่อ เด็ก, ภา กัน ออก มา พ้น โรง จีน อิว ประมาณ ๓๐ เส้น ๔๐ เส้น, แล้ว พวก จีน ประมาณ ๗๐ คน ๘๐ คน, ถือ ปืน แล เครื่อง สาตราวุธ ไล่ ติด ตาม มา. พวก จีน เอา ปืน ยิง แล้ว กลุ้ม รุม ตี ฟัน แทง พวก จีน หลวง ฯ ขุย มี บาด แผล. นาย ต่าย มี แผล กระสุน ปืน ๔ แผล, นาย เอี่ยม มี แผล กระสุน ปืน ๔ แผล, นาย ก๋ง มี แผล กระสุน ปืน ๒ แผล, นาย จัน มี แผล กระสุน ปืน หนึ่ง ตี ฟัน แทง ห้า ๖ แผล. นาย หว่าง มี แผล ฟัน แผล หนึ่ง. นาย กลัด แผล ตี หลาย แผล. แล้ว พวก จีน แย่ง เอา ตัว จีน อิว จีน จุย หญิง เด็ก กับ น้ำสุรา ๒ ไห ไป. แต่ นาย นาก คน หนึ่ง หาย ไป, ทรัพย สิ่ง ของ จีน หลวง ฯ ขุย หาย ไป เงิน ตรา ชั่ง เจ็ด ตำลึง สอง บาท สิ่ง ของ ๒ สิ่ง ราคา บาท สอง สลึง.

๏ ฝ่าย ฟ้อง จีน อิว จีน จุย มี ว่า, ณวัน พฤหัศ ขึ้น สิบสอง ค่ำ เดือน เก้า ปี ขานอัฐศก เวลา เช้า มืด มี ผู้ ร้าย ๓๐ คน ถือ เครื่อง สาตราวุธ ไป ล้อม โรง พัง ประตู โรง จีน อิว. ผู้ ร้าย เอา หอก แทง ถูก จีน อิว ที่ หนึ่ง, ตี ถูก จีน จุย ที่ หนึ่ง. แล้ว จับ จีน อิว มัด ไว้ กับ เสาโรง. อ้ายผู้ ร้าย เก็บ เงินแล ทรัพย์ สิ่ง ของ ๆ จีน อิว ไป คิด รวม เปน เงิน สองชั่ง ตำลึง สาม สลึง. คดีมี แจ้ง อยู่ ใน ฟ้อง ของ จีน หลงจู จุย จีน อิว จีน จุย นั้น แล้ว. พระยา ราชบุรี บอก ข้อ ความ เข้า มา ณกรุงเทพ ฯ, ฯ พณ ฯ ให้ นำ ขึ้น กราบ บังคม ทูล พระกรุณา ความ ทราบ ใต้ฝ่า ละออง ฯ แล้ว, โปรด เกล้า ฯ ให้ ข้า หลวง ออก ไป สืบ พยาน รางวัด, ได้ความ แต่ ว่า, ณวัน พฤหัศ ขึ้นสิบสอง ค่ำ เดือน เก้า เวลา เช้า ที่ บ้าน จีน อิว เกิด วิวาท กัน. พวก จีน จึ่ง ได้ ถือ เครื่อง สาตราวุธ มา ช่วย, จีน จับ พวก ไท หาม มา คน หนึ่ง. แจ้ง อยู่ ใน คำ พยาน รางวัด นั้น แล้ว, โปรด เกล้า ฯ ให้ พระยา ราชบุรี ส่ง ความ เข้า มา ชำระ ใน กรม พระ กระลาโหม, กระลาการ บังคับ ให้ จีน อิว จีน จุย ส่ง ไทย คน หนึ่ง ที่ พวก จีน หาม มา นั้น. จีน อิว ให้ การ ว่า ไทย คน นั้น ตาย เสีย แล้ว, จึ่ง บังคับ ให้ จีน อิว ส่ง ผู้ ลง มือ ยิง ปืน, ได้ ตัว จีน หะอี่ มา ให้ การ รับ สาระภาพ เปน ผู้ ยิง ปืน. แต่ จีน ซึ้ง เปน ผู้ ลง มือ ตี ฟัน แทง นั้น ยัง หา ได้ ตัว ไม่. กระลาการ จะ พิจารณา เอา ตัว ผู้ ลง มือ ต่อ ไป, จีน หลงจู จุย โจท จีน อิว จีน จุย จีน หะอี่ จำเลย มิ ให้ ยก แก่ กระลาการ, ประนี ประนอม นอม ความ กัน. ฝ่าย จีน อิว จีน จุย จีน หะอี่ พวก เข้า รีด ยอม เสีย เบี้ย ปลุกผี ผู้ ตาย, แล เงิน ทำ ขวัน บาด แผล ให้ นาย นาก ผู้ ตาย บิดา นาย เพิก เงิน ทำ ขวัน บาด แผล สองถาน เงิน ๑๔ ตำลึง เงิน ปลุก ตัว ๑๔ ตำลึง. นาย ต่าย เงิน ทำ ขวัน บาด แผล ๑๐ ตำลึง. นาย เอี่ยม เงิน ทำ ขวัน บาด แผล ๑๐ ตำ ลึง. นาย ก๋ง เงิน ทำ ขวัน บาท แผล ๑๐ ตำลึง. นาย จัน เงิน ทำ ขวัน บาด แผล ๒ ถาน ๑๗ ตำลึง. นาย หว่าง เงิน ทำ ขวัน บาด แผล ๕ ตำลึง. นาย กลัด เงิน ทำ ขวัน บาด แผล ๕ ตำลึง. ค่า ฤชา ธรรมเนียม ทั้ง สอง ฝ่าย นั้น, จีน อิว จีน จุย จีน หะอี่ รับ เสีย แทน ฝ่าย เดียว เปน เงิน ชั่ง สามตำลึงกึ่ง. แต่ ที่ ข้อ เงิน ทอง ทรัพย์ สิ่ง ของ ที่ ว่า หาย ตาม ฟ้อง ทั้ง สอง ฝ่าย นั้น, จีน หลงจู จูย จีน อิว ยอม ยก เลิก ไม่ เอา แก่ กัน. จีน หลงจู จุย จีน อิว จีน จุย จีน หะอี่ ยอม ให้ ยอม รับ เอา ด้วย กัน, ความ ข้าพเจ้า เปน สำเร็จ เด็ด ขาด เลิก แล้ว แก่ กัน แต่ ณศาล เดียว นี้, ถ้า สืบ ไป ภาย น่า ข้าพเจ้า แปร ปาก หลาก คำ เก็บ เอา ข้อ ความ ซึ่ง ยอม แล้ว กัน นี้, ไป ประกัน ให้ ญาติ พี่ น้อง บุตร ภรรยา ไป ร้อง ฟ้อง แก่ มุลนาย อาณา ประชาบาล โรง ศาล กรม ใด ๆ, แล ทำ เรื่อง ราว ทูล เกล้า ฯ ถวาย กล่าว โทษ กระลาการ เสมียน ผู้ คุม แล คู่ ความ เดิม ว่า, ข้าพเจ้า มิ ได้ ทำ หนังสือ ยอม ยื่น ให้ ไว้ ฉนี้ เล่าไซ้, ให้ ท่าน ปรับ ไหม มี โทษ แก่ ข้าพ เจ้า จง หนัก, ข้าพเจ้า ขีด แกงได ให้ ไว้ เปน สำคัญ.

๏ วัน ๖ แรม ๔ ค่ำ เดือน ๑๐ จุลศักราช ๑๒๒๙ ปี ขาล อัฐศก, ข้าพเจ้า หมื่น พิทักษ กฤษตัง นาย อำเภอ ฝ่าย จีน ถือ ศาศนา โรมันกะโตลิก บ้าน ดอน กระเบื้อง แขวง เมือง ราชบูรีย, ขอ ทำ หนังสือ สัญญา ทานบล ยื่น ไว้ แก่ ท่าน หลวง ทิพอักษร เสมียน ตรา กรม พระ กระลาโหม ฉบับ หนึ่ง, หลวง เพลิงพลาม แผลง ฤทธิ์ จางวาง รอง, ขุน ราชกิจ พยาบาล นาย อำเภอ ใหญ่ ฝ่าย จีน ถือ ศาศนา โรมันกะโตลิก ฉบับ หนึ่ง, ด้วย ข้าพเจ้า จะ รักษา สั่ง สอน จีน ถือ ศาศนา โรมันกะโตลิก บ้าน ดอน กระเบื้อง นั้น, ให้ ประพฤติ การ แล ทำ การ ให้ ถูก ต้อง ตาม พระราช กำ หนด กดหมาย แผนดิน สยาม ทุกประการ. ถ้า แล เจ้า เมือง กรม การ กำนัน นาย อำเภอ ฝ่าย ไทย, จะ ถือ หมาย ไป บังคับ บันชา บันดา พวก จีน ถือ ศาศนา โรมันกะโตลิก บ้าน ดอน กระเบื้อง ประ การ ใด ๆ, ข้าพเจ้า แล จีน ชาว บ้าน ยอม ทำ ตาม ทุกประการ. ถ้า มี การ เกิด ขึ้น เกี่ยวข้อง แก่ จีน ถือ ศาศนา โรมันกะโตลิก. ข้าพเจ้า จะ ไป แจ้ง แก่ เจ้า เมือง กรมการ, แล มา แจ้ง แก่ หลวง เพลิงพลาม แผลง ฤทธิ์, ขุน ราชกิจ พยาบาล, ให้ นำ กราบ เรียน ฯ พณ ฯ ที่ สมุหะ พระกระลาโหม, ตาม กระทรวง เมือง ขึ้น. ข้าพเจ้า ไม่ ให้ พวก จีน ทำ การ เหมือน อย่าง นาย อากร ไป จับ น้ำ สุรา เถื่อน ครั้ง นี้ ต่อ ไป. ถ้า แล ข้าพเจ้า มิ ได้ รักษา สัญญา ทานบล ซึ่ง ทำ ยื่น ไว้ นี้, ผิด ไป แต่ ข้อ หนึ่ง ข้อ ใด, ขอ ให้ ท่าน ทำ โทษ ข้าพเจ้า ตาม โทษานุโทษ ตาม พระราช กำหนด กดหมาย แผ่นดิน สยาม ทุกประการ. ข้าพเจ้า ประทับ ตรา นาม ชื่อ ข้าพเจ้า ให้ ไว้ เปน สำคัญ.

จีน เสง ฟ้อง

๏ ข้าพเจ้า จีน เสง มา ขอ ออก จดหมาย เหตุ หนังสือ พิมพ, ให้ ท่าน ทั้งปวง ทราบ ด้วย. จีน แสเชียก ตั้ว ตึก อยู่ ที่ ถนน สามเพง ริม โรง ทำ ตะกั่ว เปน คน เจ้า ถ้อย หมอ ความ, เก็บ ความ ไม่ จริง ไป ทำ ฎีกา ทูล เกล้า ฯ ถวาย. ใน ฎีกา ตั้ง สังกัษ ว่า, เปน เข่า พระเจ้า ลูก เธอ พระองค เจ้า โสมวดี, แต่ ที่ จริง นั้น, จีน แสเชียก เปน ข้า อยู่ ใน พระ บวรราช วัง. ภรรยา ก็ โกน ผม ทั้ง สอง คน. จีน แสเชียก เปน ลูก ศิษย์ หมื่น ชำนิ. นาญ หากิน อยู่ ใน โรง ศาล เปน นิตย ภอ ที่ ความ จะแล้ว กัน ก็ยุให้ มาก ขึ้น.

๏ ครั้น ณเดือน ๑๐ แรม ๗ ค่ำ. จีน แส เซียก ทำ ฎีกา ทูล เกล้า ฯ ถวาย ฉบับ หนึ่ง, มี ความ สอง เรื่อง ฯ หนึ่ง ว่า, เด็ก อายุ ๑๑ ขวบไป ซื้อ ยาโสม กับ เครื่อง ยา จีน. ความ นี้ ก็ ไม่ จริง. บิดา ของ เด็ก นั้น ตาย อยู่แต่ มารดา. จีน แสเซียก จะ มา ว่า ความ กะ เด็ก. ข้าพเจ้า เหน ไม่ ควร. เรื่อง หนึ่ง กล่าว โทษ ว่า เขา สูบ ยา ฝิ่น ท่าน ก็ เอาไป กัก ขัง ทด ลอง ดู, ได้ ๑๕ วัน แล้ว ก็ ไม่ ได้ ความ จริง.

๏ ความ ทั้ง นี้ เปน เพราะ จีน แสเซียก, กับ หมื่น ชำนิ ทำให้ คน เหล่า นั้น ได้ ความ ยาก ลำบาก. ข้าพเจ้า เหน ว่า เปน คน หา กิน คดโกง.

จื่น กง จื่น พึ้ง บ้าน โรง เหล้า เมือง สวรรค์
ได้ ฃอ ลง พิมพ์ ตาม เรื่อง ที่ มี ข้าง ท้าย นี้

๏ เรื่อง หนึ่ง พระ สรวคบุรี, หลวง ปลัด, หลวง มหาด ไทย, หลวง ภักดีบริรัก ผู้ ช่วย, หลวง สัศดี, ขุน ชำนาญ อักษร เสมียนตรา, นาย เมก ขุน ผู้ดาษ กลาง, คน เหล่า นี้ ล้วน แต่ เปน ญาติ พระสรรค์ ทั้ง นั้น, คิด กัน ตั้ง บ่อน ถั่ว โป ไพ่ บน เรือน พระสรรค์. เล่นเสีย ลง จน ไม่ มี เงิน จะ ให้ กัน. เจ้า ของ บ่อน จะ ห้าม ก็ ไม่ ฟัง.

๏ ข้อ ที่ สอง เจ้า เมือง กรมการ, ชำระ ความ ผู้ ร้าย ได้ ของ กลาง แล้ว หา คืน ของ กลาง ให้ แก่ โจทย์ เจ้า ของ เดิม ไม่. กลับ ปล่อย ผู้ ร้าย เสีย. อ้าย ผู้ ร้าย กระทำ การ กำเริบ ต่อ ไป อีก.

๏ ข้อ สาม, อนึ่ง ราษฎร ซื้อ ช้าง โค กระบื้ ไว้. เจ้า เมือง กรมการ แต่ง คน ให้ สืบ ดู รู้ ว่า, ถ้า ผู้ ซื้อ ฯ มา แต่ คน จร แล้ว, ก็ แต่ง คน ให้ เปน โจทย์ จับ บ้าง, แล ว่า เปน ลูก คอก ของ เจ้า เมือง กรมการ บ้าง. บังคับ ให้ ส่ง ผู้ ขาย, ราษฎร ส่ง ไม่ ได้ ด้วย ซื้อ มา แต่ เมือง ไกล บ้าง แล ลูก ค้า จร บ้าง. เจ้า เมือง กรม การ ก็ เก็บ เอา เปน ของ เจ้า เมือง กรมการ เอง. เกาะ เอา ตัว จำ ไว้ เร่ง ค่า ฤชา ธรรมเนียม.

๏ ข้อ สี่, ทรง พระกรุณา โปรด เกล้า ฯ ห้าม มิ ให้ เจ้า เมือง กรมการ, รับ ซื้อ ตัด ตอน สมพัณธ อากร ภาษี ต่าง ๆ. ผู้ ช่วย กับ หมื่น รอง ภูตาษ บุตร เขย, นาย จัน เสมียน, จีน นุต เปา, รับ รับ ซื้อ ตัด ตอน อากร ค่าน้ำ, ต่อ นาย อากร ไป เก็บ แก่ ราษฎร แขวง เมือง สรรค์บุรี. ราษฎร ที่ เปน ชาว บ้าน ดอน ไม่ ได้ หา กิน ใน แม่ น้ำ, มี แต่ เครื่อง มือ เล็ก น้อย, แต่ คน ละ สิ่ง สอง สิ่ง, ภอ หา กิน ใน หนอง บ้าง. หมื่น รอง ผู้ดาบ, นาย จัน เสมียน, จีน นุด เข่า, ไป เก็บ เงิน แก่ ราษฎร เหลือ เกิน. ราษฎร มา ร้อง ต่อ ผู้ ช่วย ๆ ก็ ไม่ ชำระ ให้. แล้ว ราษฎร ภา กัน ไป ร้อง พระ สรรค์ ๆ ก็ ว่า ให้ ไป ร้อง แก่ ผู้ ช่วย เถิด, ผู้ ช่วย เปน เจ้า จำนวน. ราษฎร ก็ จน ใจ ไม่ รู้ ที่ จะ ไป ร้อง ต่อ ผู้ ใด ได้, เจ้า เมือง ก็ ไม่ ระงับ ทุกข ของ ราษฎร ได้. ครั้น จะ ขัด ขืน ก็ กลัว จะ ต้อง เกาะ เสีย เงิน ค่า เกาะ อีก, ก็ ต้อง ยอม เสีย เงิน ให้. ผู้ ที่ ไป เก็บ เงิน เมื่อ ได้ เงิน แล้ว, ก็ ทำ ใบ เสร็จ ว่า, ราษฎร ยอม เรา มา ขอ เสีย เงิน ให้.

๏ ข้อ ห้า, ถ้า หญิง เปน โรค ร่าง กาย ผอม เหลือง, เหน ว่า เปน คน ยัง ไม่ มี ผัว, เจ้า เมือง กรมการ ก็ แต่ง ให้ คน ฟ้อง ว่า รีด ลูก ใน ท้อง เสีย. บ้าง ว่า พูด จา กับ พระสงฆ์ สามเณร ใน ที่ ลับ สอง ต่อ สอง บ้าง, แต่ ไม่ รู้ จัก ชื่อ ไม่ รู้ จัก หน้า อยู่ วัด ไหน ก็ ไม่ รู้. อย่าง นี้ ฟ้อง ต้อง ที่ เกาะ เอา ตัว ถาม แต่ ฝ่าย เดียว. ภา กัน เสีย เงิน คน ละ มาก ๆ จึ่ง พ้น โทษ ไป ได้.

๏ ข้อ หก, เจ้า เมือง, ปลัด, หลวง มหาดไทย, เปน คน สูบ ยา ฝิ่น. เขา ถวาย ฎีกา, พระ สรรค์ หลวง ปลัด ทน สบาน ไม่ รับ. แต่ หลวง มหาดไทย รับ เปน สัตย, ต้อง ถอด เปน โทษ ขัง ตราง ไว้. แล้ว หนี ออก ไป ตั้ง โรง อยู่ ณ บ้าน คลอง จัน แขวง เมือง สรรค์บุรี, พระ สรรค์ ยัง เอา นาย มิด คน โทษ สูบ ยา ฝิ่น เปน เสมียน, ชำระ ความ คด ๆ โกง ๆ ต่อ ไป อีก.

๏ ข้อ เจ็ด, ขดี ของ ราษฎร ฟ้อง หา กัน ด้วย เนื้อ ความ ต่าง ๆ. ฝ่าย คน ที่ เปน จำเลย รู้ แล้ว, ก็ เอา ของ กำนัน ไป ให้ แก่ เจ้า เมือง, ๆ ก็ แกล้ง ถ่วง เนื้อ ความ นั้น ให้ เนิ่น ช้า เสีย. ถึง เวลา เสมียน นำ โจทย ขึ้น ไป เสนอ ฟ้อง ก็ เสนอ ไม่ ได้, เพราะ ว่า เจ้า เมือง กำลัง เล่น ไพ่ อยู่. เสมียน จะ อ่าน ฟ้อง เสนอ ขึ้น ก็ กลัว, ว่า จะ โกรธ จะ ขัด ใจ ท่าน ยัง เล่น ไพ่ อยู่, ความ ก็ เนิ่น ช้า ไป. คดี ของ ราษฎร ขัด ข้อง อยู่ อย่าง นี้. ครั้น มา ร้อง ต่อ กรมการ ๆ ก็ ว่า เรา เปน แต่ ผู้ น้อย, ชำระ ไม่ ได้. ครั้น จะ ลง มา ฟ้อง อุทธร ยัง กรุงเทพ ฯ ก็ กลัว ว่า กรมการ จะ มี คำ ตัด. ว่า ไม่ ได้ ฟ้อง อุทธร น่า โรง ก่อน.

๏ ข้อ แปด, จีนไป รับ ซื้อ ประทวน บ่อน เบี้ย มา ตั้ง เล่น กัน ที่ โรง เหล้า. พระสรร, ปลัด, ผู้ช่วย, หมื่น รอง ผู้ดาษ, ลัก ติด บ่อน ถั่ว โป ไพ่ บน เรือน พระสรรค์, เรือน ปลัด เรือน ผู้ ช่วย. จีน เจ้า ของ บ่อน ไป ห้าม หลาย หน ไม่ พึ่ง, กลับ โกรธ ให้ คน หัว ไม้ มี ฝี มือ มา วิวาท แย่ง ปี้ ขา ใน โรง บ่อน. ตี จีน นาย บ่อน ถูก หัว แตก ป่วย ลำบาก หลาย คน.

๏ ความ ทั้ง แปด ข้อ นี้, เจ้า เมือง กรมการ คุมเหง ทำ แก่ ราษฎร. ได้ ความ ทุกข ความ ยาก ยับ เยิน ไป มาก กว่า มาก โจร ผู้ ร้าย คน ภาล ก็ ชุก ชุม กว่า แต่ ก่อน. เพราะ เจ้า เมือง กรมการ กิน เหล้า เล่น เบี้ย. หา กิน คด ๆ โกง ๆ ดัง นี้.

กรุง อังกฤษ ๑๓ กรุง

๏ ว่า ด้วย เมือง ใหญ่ ที่ เกาะ อิงลันด์ แล อัยยะแลนด์ แล สกอดแลนด์, มี ๑๒ เมือง. เมือง ลิเววกูล มี คน ๔๘ หมื่น ๔ พัน ๓๓๗ คน. เมือง มันเจศเตอ มี คน ๓๕ หมื่น ๓ พัน ๘๕๕ คน. เมือง คลัศโค มี คน ๔๓ หมื่น ๒ พัน ๒๖๕ คน. เมือง เบอมิ่งซำ มี คน ๓๓ หมื่น ๕๗๙๘ คน. เมือง ดับลิน มี คน ๓๑ หมื่น ๘๔๓๗ คน. เมือง ลิศ ซี ๒๒ หมื่น ๘๑๘๗ คน. เมือง ส เฮศ ฟีลด์ มี คน ๒๑ หมื่น ๘๒๕๗ คน. เมือง บริศสตอล์ ๑๖ หมื่น ๓๖๘๐ คน. เมือง นิว แกศเตล์ มี คน ๑๒ หมื่น ๒๒๗๗ คน. เมือง เอดินเบิด ๑๗ หมื่น ๕๑๒๘ คน. เมือง ซัลฟอด มี คน ๑๑ หมื่น ๒๙๐๔ คน. เมือง ฮัล มี คน ๑๐ หมื่น ๕๒๓๓ คน. ทั้ง ๑๒ เมือง ศริ ด้วย กัน ๓๐๕ หมื่น ๕ พัน ๓๕๘ คน, แล เมือง ใหญ่ ยิ่ง อีก เมือง หนึ่ง, คือ เมือง ลันดอน มี คน ๓๐๖ หมื่น ๖ พัน ๕๓๖ คน เปน คน มาก กว่า ๑๒ เมือง นั้น หมื่น ๒ พัน ๑๗๘ คน.

เหตุ ใหญ่ ๒ อย่าง

๏ ใน ปี นี้ เกิด เหตุ ใหญ่ ๒ อย่าง, อัน ควร ที่ จะ ตี ประทับ ปี นี้ ว่า เปน ปี สำคัญ. เหตุ ๒ อย่าง นั้น คือ ว่าง สาย แอดแลน ติก เตลิเคลฟ อย่าง หนึ่ง. แล เหตุ ที่ เกิด ศึก ใน ประเทศ ยูโรป, เมือง ปรอศเชีย ได้ ชนะ ได้ จัด แจง เมือง ใน ประเทศ ยูโรป เสีย ใหม่ เปน อย่าง หนึ่ง. การ ที่ วาง สาย แอดแลน ติก เตลิ แคลฟ นั้น, เปน เหตุ ใหญ่ จริง, เปน เหตุ ที่ จะ เกิด ความ ดี รุ่ง เรือง แก่ โลกย์ มาก. ประเดี๋ยว นี้ สาย เตลิเคลฟ นั้น, ได้ ชักฝั่ง มหาสมุทร แอดแลนติก ทั้ง ๒ ฝั่ง ให้ ใกล้ เข้า, แทบ จะ เหมือน แม่ น้ำ เลก คน ทั้ง ๒ ฝั่ง, ที่ ห่าง กัน ๓ พัน ไมล์ พูด กัน ได้. บัด นี้ คน ทั้ง ๒ ฝ่าย ทัก ทาย กัน ได้ ทุก เวลา เช้า ว่า, สบาย ฤๅ ไม่, แล พูด ถึง กัน ทุก ชั่วโมง ด้วย เหตุ ฝ่าย สาศนา แล ฝ่าย บ้าน เมือง. การ ค้า ขาย แล การ อื่น ๆ ทั้ง ๒ ฝ่าย ก็ มา หา กัน ทุก ๆ ชั่วโมง ด้วย กำ ลัง ไฟ ฟ้า เรว ฉับ เฉี่ยว. คน ที่ ปราฐนา จะ รู้ เหตุ, ที่ เกิด ใน ประเทศ อะเมริกา ก็ ดี, ใน ประ เทศ ยูโรบ ก็ ดี,เหมือ ออก จาก ประตู ของ เขา ประเดียว ก็ ฟัง ได้. แล การ ใหญ่ นี้ คง จะ ใหญ่ ขึ้น, คง จะ มี แอดแลนติก เตลิ แคลฟ หลาย สาย, สาย ที่ เสีย แต่ ปี กลาย นี้ เขา ก็ เก็บ ได้ แล้ว .จัด แจง ต่อ ไว้, ทุก วัน นี้ ใช้ ได้ แล้ว, มี สาย เตลิแคลฟ ๒ สาย ใช้ ได้ การ ดี มาก.

๏ เหตุ ใหญ่ ใน ประเทศ ยูโรบ, ที่ ปรุศเซีย จะ แจง เมือง ทั้ง ปวง ใน ประเทศ ยูโรบ เสีย ใหม่ นั้น, เปน เหตุ ใหญ่ จริง ด้วย. เหน เมือง ทั้ง ปวง ที่ ใน ประเทศ ยูโรบ จะ ได้ ความ สุข มาก กว่า แต่ ก่อน นัก. อำนาฎ ของ โพบ เมือง โรม นั้น เหมือน ต้น ไม้ ที่ มี คน การ ให้ รอบ ต้น. เมือง โรม นั้น จะ ต้อง เสื่อม เสีย ไป. แล เมือง ฝรั่งเสศ, จะ เปน เมือง ว่า กล่าว เมือง อื่น ใน ประเทศ ยู โรบ อีก ไม่ ได้. แล เมือง ออศเตรีย ก็ แพ้ แก่ เมือง ปรอศ เซีย แล้ว ก็ เสื่อม กำลัง ลง นัก ด้วย, จะ ข่ม ขี่ เมือง อิตาเล อีก ไม่ ได้, แล จะ ครอบ งำ เมือง เยอมัน คอนเฟด อิเรชัน ต่อ ไป อีก ไม่ ได้. เมือง ปรอศเซีย ที่ หมาย ว่า จะ เอา เมือง เยอมะเน ชึน แก่ ตัว แล้ว จะ ได้ ตั้ง ตัว เปน แอบโสลุด มะนาเก, พระเจ้า ได้ บันดาน ให้ กลับ เปน ลิมิติด มะนาเก, ที่ จะ ต้อง มี เยอมัน คอน เฟดอิเรชัน ปฤกษา กัน ก่อน, แล้ว จึ่ง ว่า ราชการ ได้ คล้าย เมือง อยู่ในติศเทศ. ถ้า ไม่ พร้อม ใจ กัน ก็ ทำ ไม่ ได้. การ ที่ ครอง เมือง ตาม รี่ปอบลิก นั้น ก็ ทวี ขึ้น ใน เมือง ฝรั่งเสศ, แล เมือง อิงลันด์, ดู เหมือน จะ นอน ใจ ไม่ ได้ กว่า จะ ซ่อม แปลง ให้ เปน เมือง รี่ปอบลิก.

เจ้า พระยา มา ใหม่

๏ เรือ เจ้าพระยา มา ถึง ณวัน อังคาร เดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ เอาเมล์ มา ใหม่ ที่ เมือง ลอนดอน เดือน ๙ แรม ๑๒ ค่ำ. ข่าว ว่า ที่ ฦๅ กัน ว่า พระเจ้า เมือง ครีศซี่. ได้ รับ ปรินเซศ ลูอีซี ไป เปน ภรรยา นั้น ไม่ จริง.

๏ ลอนดอน เดือน ๙ แรม ๑๓ ค่ำ, คอเวอแมนต์ ปรอดเซีย พร้อมใจ กัน, ให้ เมือง เยอมะเน ทั้งปวง ขึ้น แก่ เมือง ปรอดเซีย.

๏ ข่าว มา แต่ นุยอก เมือง อะเมริกา เดือน ๙ แรม ๑๒ ค่ำ ว่า, มิศเตอ ซิวอาด์ ขุนนาง ใหญ่ ฝ่าย ต่าง ประเทศ, ได้ นำ ริมิโร ขุน นาง เมือง เม็กซิโก วี่ปอบลิก เข้า ไป เยี่ยม เปรศซิเดน ยอนชันต์. ๆ รับ แล้ว กล่าว ว่า, เรา หวัง ใจ ว่า ทะหาร ฝรั่งเสศ คง จะ กลับ คืน ไป เมื่อ ยัง ไม่ ถึง เดือน โนเวมเบอ ข้าง น่า.

ข่าว มา ทาง เรือ แล บก

๏ ลอนดอน เดือน ๙ ขึ้น ๗ ค่ำ, คอะวอแมนต์ ปรอดเซีย ไม่ ยอม ให้ ฝรั่งเสศ ได้ ที่ ขึ้น แก่ ฝรั่งเสศ, ที่ แดน ต่อ แดน กัน. แล เอมบีรอ ฝรั่งเสศ ตอบ ว่า, จะ ให้ ฤา ไม่ ให้ นั้น สุด แต่ คอเวอ แมนต์ ปรอดเซีย, เรา ไม่ ให้ เสีย ทาง ไมตรี กัน. อนึ่ง การ ที่ จัด แจง ทาง ไมตรี กัน ใน ประเทศ ยูโรบ นั้น, ก็ จำเริญ ขึ้น เหน จะ ไม่ ได้ รบ กัน อีก.

๏ อนึ่ง ที่ เมือง อังกฤษ ฝูง ราษฎร ทั้งปวง ประชุม กัน, เปน กอง ๆ มาก มาย พูด จา กัน ว่า ควร ที่ ผู้ ชาย ทั้งปวง, ที่ มี อายุ ๒๑ ปี, แล้ว ให้ เข้า ส่วน ใน การ เลือก ขุน นาง.

๏ อนึ่ง ข่าว ว่า ที่ เมือง เมกซิโก อัน ขึ้น ฝรั่ง เสศ นั้น, เกิด จลาจล ชั้น รบ ศึก กัน.

๏ อนึ่ง โรคลง ราก ที่ เมือง ลอน ดอน เปน มาก หลาย วัน, แต่ เดี๋ยว นี้ ค่อย ทุ เลาลง.

๏ อนึ่ง ใน เมือง แตน เดีย เปน เกาะ ใหญ่, ใน ทะเล เมดติเร เนียน ขึ้น แก่ เมือง เตอเก เกิด ศึก ขบถ ใหญ่.

๏ อนึ่ง วัน เกิด เจ้า เมือง ฝรั่งเสศ คน ประชุม กัน ที่ เมือง ปาริศ นั้น มาก กว่า มาก. คน มา แน่น กัน ใน คืน วัน นั้น จน เหยียบ กัน เบียด กัน ตาย มาก.

๏ ลอน ดอน เดือน ๙ แรม ค่ำ หนึ่ง. ข่าว ว่า การ จลาจล ที่ เมือง เมกซิโก ก็ ทวี ขึ้น. คอเวอะเมนต์ ฝรั่งเสศ ที่ นั่น เสีย ที่ มาก.

๏ อนึ่ง เรือ รบ ที่ ที่ เมือง ฝรั่งเสศ ยัง กำ ลัง จัด แจง จะ ไป รับ ทหาร. ฝรั่งเสศ ที่ เมือง เมกซิโก คืน มา.

๏ อนึ่ง เมือง ปรอด เซีย, ได้ ปรับ ไหม เมือง แซกโซนี เปน เงิน ๒๐๐ แสน เปาน์ สะ เตอลิง, คิด เปน เงิน เหตียน ๑๐๐๐ แสน เหรียน เพราะ เมือง แซกโซนี, ได้ เข้า แก่ เมือง ออศเตรีย ต่อ สู้ เมือง ปรอด เซีย ใน การ เรว ๆ นี้.

๏ อนึ่ง ฝูง ราษฎร ทั้งปวง ที่ เมือง ปาริด, คิด แค้น เมือง ปรอศเซีย นัก เพราะ ปรอศเซีย, ไม่ ยอม ให้ ที่ แดน ต่อ แดน แก่ เอมบีรอ.

๏ อนึ่ง มเหษี เกาะ ซันดาวิด, ที่ เขา เรียก ว่า ควิน เอมมา ได้ ไป เยี่ยม ควินวิกโตเรีย. แล ได้เที่ยว เล่น ใน เมือง อังกฤษ มาก, แล้ว ข้าม มหาสมุทร ไป เมือง นุยอก. ข่าว ว่า ไป ถึง เมือง นุยอก แล้ว.

ข่าว เมือง จีน จะ ฝาก ไป นอก ตาม เทลิแครฟ

๏ ฮอง กง เดือน ๑๐ แรม ๓ ค่ำ, ข่าว ว่า กำลัง จัด แจง เพื่อ จะ ได้ ทำ ทาง รถ ไฟ, ตั้ง แต่ เมือง เซี่ยงไห้ ไป ถึง เมือง ฟูเจา.

๏ อนึ่ง เจ้า เมือง จีน ได้ โปรด ให้ ชาว อะ เมริกา พวก หนึ่ง เปน พวก ใหญ่, ให้ วาง สาย เติลิแครฟ ที่ ทะเล ตั้ง แต่ ฝ่าย เหนือ เมือง จีน ถึง ฮองกง, แต่ สาย ใหญ่ นั้น อยู่ ใน กลวาง ทะเล้ว, มี สาย สาย เลก ๆ แยก เข้า ไป ฝั่ง, ตาม ที่ พวก นั้น จะ ชอบ ใจ.

๏ อนึ่ง อ้าย สลัด พวก จี่ ได้ ขึ้น สกุนเอ อะเมริกา, ณเดือน ๑๐ ขึ้น ๑๔ ค่ำ, ทาง ไป จาก ฮ่อง กง ๗๕ ไมล์, ยิง เอา กับตัน เฮาซิ กำ ลัง พูด จา กัน อยู่ กับ ลูก เมีย. ตัว กัน ตัน นั่ง ตาย. ลูก เมีย กับ ตัน นั้น, อ้าย จีน สลัด มัด ไว้,, ยิ่ง เอา ลูก เรือย คน หนึ่ง. ลูก เรือ ถูก อาวุธ ป่วย ลำ บาก หลาย คน ตก น้ำ ตาย คน หนึ่ง. เขา ทำ นั้น เพื่อ จะ แก้ แค้น อังกฤษ, ที่ จับ นาย ฃอง ขา ชื่อ จีน จัด ตาย เปน โทศ ถึง ตาย. จีน จัดตาย นั้น เปน นาย พวก สลัด. เปน คน ราย กาษ นัก.

๏ อนึ่ง ชาว อังกฤษ ที่ เมือง ฮ่อง กง นั้น. ไม่ ชอบ ใจ การ ที่ เจ้า เมือง ฮ่อง กง, จะ ตั้ง ภาษี่ ใหม่ จะ เก็บ เงิน ใช้ นี้ เมือง ฮ่อง กง. คน ประ ชุม กัน เปน หมู่ เปน กอง ใหญ่ บ่อย ๆ ติ เตียน เจ้า เมือง ว่า, ไม่ ดี ไม่ ควร เรา ไม่ ตาม.

๏ อนึ่ง ที่ ฮ่อง กง นั้น พวก จีน ไม่ ชอบ เงิน เหรียน อย่าง ไม่ ซึ่ง ทำ ที่ มินต์ ฮ่อง กง นั้น ห้าง จีน ไม่ ไง , เจ้า เมือง ฮ่อง กง จึง มี หนังสือ ประกาศ ให้ คน ทั้งปวง. รับ เอา อย่า สง ไสย เลย.

๏ อนึ่ง พวก จีน ไม่ ชอบ กต หมาย ใหม่, ที่ ให้ เรือ จีน เมื่อ เข้า มา ใน เมือง ฮ่องกง แล้ว จด ชื่อ เรือ ไว้ ที่ เจ้า ท่า, แต่ จำ เปน ให้ จด ไว้ เพราะ จะ ได้. ตววจ ตรา ดู เรือ สลัด, จะ ได้ ชำ ระ การ สลัด ได้ ง่า ๆ ๏ อนึ่ง เมื้อง มะเกา ได้ จับ ๒ คน เปน โทษ , พิจา ณา เปน สัตย ว่า ได้ คะโมย คน ไป , เพื่อ จะ ได้ ขาย คน อื่ น ลง โทษ ถึง ตาย.

๏ อนึ่ง ยี่ ปุ่น ควเวอ แมนต์ ยี่ ปุ่น ได้ ซื้อ เรือ รบ ใหม่ ๖ ลำ ๗ ลำ.

๏ อนึ่ง ข่าว ยี่ ปุ่น ที่ ฦๅ กัน ว่า , ไท กูน ที่ เมือง ยี่ ปุ่น นั้น , เสีย ๆ แล้ว ก็ ยัง หา แน่ ไม่.

๏ อนึ่ง เกิด พยุ หใหญ่ ที่ ทะเล ยี่ ปุ่น ใน ระ หว่าง เมื้อง ยี่ ปุ่น แล เมือง เสี่ยง ไฮ้. เรือ เสีย มาก.

๏ อนึ่ง ข่า ที่ เมือง ซี่ ฟู ว่า แอดมิรัล เมื้อง ฝรังเสศ , อยู ที่ เมือง ซี่ ฟู มี เรือ รบ ลำ หนึ่ง. ยัง คอย ถ้า เรือ รบ ฝรังเสศ อีก หลายลำ , ถ้า มา ถึง พร้อม กัน แล้ว ก็ จะ ไป ชำ ความ ที่ เมื้อง โค เรี่ย เพราะ ชาว เมื้อง โค เรี่ย , ได้ ฆ่า บาดหลวง ฝรัง เสศ ตาย หลาย คน.

๏ เมื้อง โก เรี่ย นั้น , อยู่ ฝ่าย เหนือ เมื้อง จิ่ น อยู่ ฝ่าย ตะวัน ตก เมื้อง ยี่ ปุ่น เปน เมื้อง ไม่ ได้ ขึ้น แก่ ใคร , คน ชาว เมื้อง นั้น เปน จิ่ น บ้าง ยี่ ปุ่น บ้าง.

เรือ เจ้า พระยา มา ถึง

๏ เดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ มี คน โดย ถาน เข้า มา มิศเตอ ฮาวี คน หนึ่ง มิศ เตอ เอศ อา สะกอต คน หนึ่ง มิศเตอ ลิตเตลยอน คน หนึ่ง มิศ เตอ มุ เลอ คน หนึ่ง แล ราชา เมื่ยง มลาย สอง คน

๏ เรือ เจ้า พระยา ออก ไป ณ วัน ๒ ขึ้น ๑๓ ค่ำ มี คน โดย สาน ไป คือ มิศ ซิศ แกม เบอ เปน ภรรยา หมอ แกม เบอ กับ ลูก สอง คน พระ พิ เทศ พานิช แล เจ้า เมือง ไซ ก็ ไป ใน เที่ยว นั้น

ข่าว ที่ กรุงเทพ ฯ

๏ เรือ กล ไฟ อังกฤษ ชื่อ สิวล ได้ แล่น ออก จาก กรุง เทพ ฯ ณ วัน ๖ เดือน ๑๐ แรม ๑๑ ค่ำ มี ชาว ประเทศ ยุโรบ โดย สาร ไป คือ ซี เอศ ซี เคน นี เต หนึ่ง บี บี กิน แป ก หนึ่ง วี่ บี กิน แป ก หนึ่ง เช เอศ บา โล หนึ่ง มิศ ซิศ ละ วัน หนึ่ง มิศ ซิศ ซัน นัน หนึ่ง เปน ๕ คน ด้วย กัน นอก นั้น มี แขก จิ่น ไท ย รวม กัน เปน คน โดย สาร ๕๐ คน

๏ อนึ่ง พระ บาท สมเด็จ พระ จอม เกล้า เจ้า อยู่ หัว เสด็จ ไป เมือง ณ กร สวรรย ณ วัน พุทธ เดือน ๑๑ ขึ้น ค่ำ หนึ่ง เสด็จ ต ย พระที่ นั่ง รถไฟ มีข้า ราชการโดย เสด็จ มาก เสด็จ กลับ ยัง กรุง เทพ ฯ ณวัน ๓ เดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ

๏ อนึ่ง เจ้า พระยา ศรีสุริยวงษ ที่ สมุห พระกระลาโหม ออก จาก กรุง เทพ ฯ ณวัน พฤหัศ เดือน ๑๑ ขึ้น ๙ ค่ำ จะไป เที่ยว เล่น ณเมือง ราชบุรี ได้ ยิน ว่า จะ กลับ มา ใน แรม ค่ำ หนึ่ง

๏ อนึ่ง ที่โรง จักร สี เข้า ของ มิศเตอ สะกอสแอนกัมป นี ให้มีโคม ตามไฟ สว่าง ใน เวลา กลางคืน ทำ ด้วย ลม เรียก ว่า แคศ ไม่ ได้ ใช้ น้ำมัน ตี นัก มิศเตอ สะกะศ แอนกัมปนี ได้เชิญ คน ทั้งปวง ใน กรุง เทพ ฯ ใคร ๆ มี ความ ปราถนา จะ ไป ดู ให้ ไป ดู ใน เวลา กลาง คืน วัน พุทธ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แล วัน พุทธ แรม ๗ ค่ำ เวลา ๒ ทุ่ม ถ้วน จะ ได้ จัดแจง ให้ คน ทั้งปวง ดู ให้ถนัด ควร ที่ คน ทั้งปวง จะ ดู เพราะ ว่า เปน ธรรมเนียม ใหม่ ที่ คง จะใช้ ใน กรุง เทพ ฯ ต่อไป ข้าง น่า มาก

๏ ได้ ยิน ข่าว ว่า อีก สัก ๘ วัน ๑๐ วัน โรง จักร สี เข้า ของ มิศเตอ กอส แอนกัมปนี ที่ ทำ ขึ้น ใหม่ นั้น จะ จับ การ สี เข้า เขา ว่า ดี กว่า ที่ มี แต่ ก่อน

๏ ทุก วัน นี้ ที่ วัด จักรวัตราชาวาศ มีคนไป ประชุม กัน ไว้ พระ ฉาย เกิด ขึ้น ใหม่ บน พระ ปรางค มี มา สัก เดือน หนึ่ง แล้ว การ นั้น ก็ ทวี ขึ้น ทุก วัน ผู้ คน แน่น หนา มาก คน ทั้งนั้น เข้าใจ ว่า พระ ฉาย นั้น เกิด ด้วย อำนาถ พระ บาง แต่ ข้าพเจ้า ไป ดู ที่ พระ ฉาย นั้นไม่เหน อะไร ที่ จะ เปน สำคัญ เหน ว่า เปน เพราะ กราบ น้ำ ฝน ไหล ลง มา จึ่ง เกิด เปน ศรี ต่าง ๆ ที่ นั้น ลาง คน เหน เปน รูป น่า คน ลาง คน ไม่ เหน อะไร เหตุ อย่าง นี้ ก็ เกิด บ่อยๆ ที่ ปล่องไฟโรง จักร ใหม่ มิศกอส ก็ เกิด เหตุ เหมือน กัน คน ที่ มี ศัททา ก็ จะ เหน เปน รูป คน บ้าง ถ้า ปราถนา จะ เหน รูป อะไร ก็ เปน ได้

คะโมย ใหญ่

๏ ณวัน เสาร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๒ ค่ำ, มี คะโมย ขึ้น ไป บน ห้างเอ ไอมันดี เฮนเรแอน กัมปะนี, ที่ ตั้ง ห้าง อยู่ ที่ บ้าน สมเด็จ องค์ใหญ่, ลัก เอา สิ่งของ ดี ๆ มาก หลาย อย่าง. คือ นาฬิกา พก ตลับ ทองคำ, กับ สาย สร้อย สำรับ นาฬิกา, แล กุญแจ ทอง คำ สำรับ นาฬิกา, แล นาฬิกา พก ก้าไหล่ ทอง หลาย ใบ, แหวน ทองคำ หลาย วง, แล ของ อังกฤษ เรียก ว่า ลัก.กิจ ทองคำ สำ รับ ผูก คอ, กับ สาย สร้อย ทอง คำ ด้วย, แว่น ตา กรอบ ทอง ก้าไหล่ สำหรับ ถือ กุ้ย ด้วย มือ ได้ หลาย อัน หลาย สำรับ, ตลับ ก้าไหล่ ทอง สำหรับ ใส่ ยา หลาย ใบ, เขมขัด ใหญ่ ๆ ก้าไหล่ ทอง บ้าง ก้าไหล่ เงิน บ้าง, ช้อน ส้อม เปน เงิน อะละมาน หลาย เล่ม, ศรี ราคา ของ ที่ ค.โมย ลัก นั้น, อยู่ ใน ๒ พัน ๓ พัน เหรียน, ได้ ยิน ว่า เขา จับ ตัว คะโมย ได้, แต่ ณวัน อังคาร แรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐.

๏ ร้อง ประกาศ

๏ จะ ให้ คน ทั้ง ปวง รู้, เมื่อ ข้าพเจ้า มี ธุระ ไป เมือง จีน ได้ ๗ เดือน พึ่ง กลับ มา, ใน ระหว่าง ที่ ไป นั้น. เมีย ข้าพเจ้า ชื่อ นาง อิน ที่ ข้าพเจ้า ร้อง เรียก ว่า เยนเน, ได้ มี แม่ สื่อ ชื่อ แม่ ไล เปน เมีย ของ อา นัส ตู โกล เปน ฝรั่งเสศ, พูด จา ชัก ชวน เมีย ข้าพเจ้า ให้ ไป จาก บ้าน ข้าพเจ้า. ไป เปน เมีย ของ มิศ.เตอ พิศ เชอ ชาติ อังกฤษ, ผู้ เปน นาย การ โรง พิมพ์ หลวง. นาง อิน เก็บ เอา ของ เครื่อง แต่ง ตัว, สาย สร้อย แหวน แล สิ่ง ของ ต่าง ๆ ที่ ข้าพเจ้า ตบ แต่ง ให้ นาง อิน ราคา ประมาณ ๘๐๐ เหรียน เปน ของ ๆ ข้าพเจ้า ทั้ง นั้น. ตัว ข้าพเจ้า เปน ชาว อังกฤษ เกิด ที่ เมือง ปีแนง, แล ครู สอน ตาม ภาษา อังกฤษ ที่ เมือง ปีแนง. ข้าพเจ้า เปน จีน ทำ ขนม ปัง ขาย ที่ ถนน เจริญ กรุง.

๏ มิศเตอ พิศเชอ คน นี้, มี เมีย ก่อน คน หนึ่ง ก็ ทิ้ง เมีย นั้น เสีย, แล้ว มา รับ เอา เมีย ข้าพเจ้า ไป เลี้ยง ไว้ เปน เมีย ตัว.

ราคา สินค้า ฮ่องกง ๏ เดือน ๑๐ แรม ๑๕ ค่ำ เข้า บังกล่า หาบ ละ ๒ เหรียน ๓๕ เซนต์ แล ๒ เหรียน ๖๐ เซนต์ เข้า รางกุ้ง หาบ ละ ๒ เหรียน แล ๒ เหรียน ๑๕ เซนต์ เข้า อารกัน หาบ ละ เหรียน ๘๐ เซนต์ แล เหรียน ๘๐ เซนต์ เข้า กรุง เทพ ฯ หาบ ละ เหรียน ๘๐ เซนต์ แล ๒ เหรียน ๖๐ เซนต์ เข้า ไซ่ ง่อน หาบ ๒ เหรียน แล ๒ เหรียน ๒๕ เซนต์

๏ หมาก แห้ง หาบ ละ ๓ เหรียน ๕๐ เซนต์ แล ๔ เหรียน

๏ พริก ไทย คำ หาบ ละ ๖ เหรียน ๕๐ เซนต์ แล ๖ เหรียน ๗๕ เซนต์

๏ ฝ้าย หาบ ๒๒ เหรียน ๕๐ เซนต์ แล ๒๔ เหรียน ๏ ตะกั่ว นม หาบ ละ ๖ เหรียน ตะกั่ว เกรียบ หาบ ละ ๒๑ เหรียน ๕๐ เซนต์ แล ๒๓ เหรียน ๕๐ เซนต์

๏ ปรอด หาบ ๖๘ เหรียน แล ๗๐ เหรียน

๏ เหล็ก ฟาก สำรับ ทำ เหล็ก ตะปู หาบ ละ ๓ เหรียน ๒๕ เซนต แล ๔ เหรียน ๔๐ เซนต์

๏ เหล็ก ฟาก อย่าง ใหญ่ แบน แล กลม หาบ ละ ๓ เหรียน แล ๓ เหรียน ๘๐ เซนต์

๏ เหล็ก ฟาก สำหรับ ทำ ปลอก ถัง หาบ ละ ๓ เหรียน ๘๐ เซนต์ แล ๔ เหรียน ๑๐ เซนต์

๏ ลวด เหล็ก หาบ ละ ๘ เหรียน แล ๘ เหรียน ๕๐ เซนต์

๏ ฝิ่น อย่าง ปัหนา หีบ ละ ๕๘๐ เหรียน แล ๕๘๒ เหรียน ฝิ่น มละกา หีบ ละ ๘๑๐ เหรียน

ราคาสินค้า กรุงเทพ

๏ เข้ากล้อง อย่าง ต่ำ เกวียนละ ๓๘ บาท ๏ เข้า กล้อง อย่าง กลาง เกวียนละ ๔๒ บาท ๏ เข้าขาว อย่าง ดี เกวียน ละ ๔๖ บาท ๏ เข้า อย่าง ที่ ๔ เกวียน ละ ๕๕ บาท เข้า ขาว ที่ หนึ่ง เกวียน ๗๐ บาท ที่ ๒ เกวียน ๖๕ บาท ๏ เข้า โรงษี จักร ที่ หนึ่ง หาบละ ๒ บาท ที่ ๒ หาบ ละ ๓ หาบ ละ ๏ เข้า เปลือก นา สวน เกวียน ๔๔ บาท นา เมือง เกวียน ละ ๓๔ บาท ๏ เมลด งา เกวียน ละ ๘๗ บาท ๏ ฝ้าย ไม่มี เมต หาบ ละ บาท ที่ มี เมต หาบละ ๘ บาท ๏ น้ำตาลทราย ขาว อย่าง ที่ หนึ่ง หาบละ ๑๖ บาท ที่ ๒ หาบละ ๑๑ บาท ที่ ๓ หาบละ ๑๐ บาท สลึง ๏ น้ำตาล แดง ที่ หาบ ละ ๕ บาท ๒ สลึง ๏ พริก ไทย ดำ หาบ ละ ๘ บาท ๒ สลึง ๏ หนัง ควาย หาบ ละ ๑๐ บาท

๏ หนังวัว หาบ ละ ๑๗ บาท ๒ สลึง ๏ เขา วัว หาบ ละ ๑๖ บาท

๏ หนัง เนื้อ หาบ ละ ๒๒ บาท ๏ เขาควาย ดำ หาบละ ๑๕ บาท ๏ เขา ควาย เผือก หาบ ละ ๒๘ บาท ๏ เขา เนื้อ หาบ ละ ๘ บาท ๏ กำยาน ที่ ๏ หาบละ ๑๗๕ บาท ที่ ๒ หาบ ละ ๗๕ บาท ๏ ตะกั่วเกรียบ ที่ ๏ หาบละ ๔๐ บาท ที่ ๒ หาบ ละ ๓๗ บาท ๏ ปั่น กลิ่บ ที่ ๏ หาบละ ๒๑ บาท ที่ ๒ หาบ ละ ๒๘ บาท ๏ รง หาบ ละ ๖๘ บาท

๏ ไหม โคราช หาบละ ๓๓๐ บาท ไหม ยวร หาบ ละ ๘๐๐ บาท ไหม เขมร หาบละ ๖๕๐ บาท ๏ ครั้ง ที่ ๑ หาบละ ๑๕ บาท ที่ ๒ หาบละ ๑๒ บาท ๏ เร่ว หาบละ ๓๘ บาท ๏ กระวาน หาบละ ๓๒๕ บาท ๏ ฝาง ๓ ดุ้น ๔ ดุ้น เปน หาบ ๆ ฤะ ๒ บาท ๓ สลึง ที่ ๕ ดุ้น ๘ ดุ้น เปน หาบ ๆ ฤะ ๒ บาท เฟื้อง ที่ ๗ ดุ้น ๘ ดุ้น ๙ ดุ้น เปน หาบ ๆ ฤะ ๘ สลึง เฟื้อง ๏ เมลด กระเบา หาบละ ๕ สลึง ๏ ไม้ ชิงชัน ที่ หนึ่ง ๓๐๐ หาบ เปน ๒๐๐ บาท ๏ ไม้แดง ที่ หนึ่ง ๑๐๐ หาบ เปน ๒๔๐ บาท ที่ สอง ๓๐๐ หาบ เปน ๑๒๐ บาท ๏ ไม สัก ยก ละ ๓๐ บาท ๏ งา ช้าง ๔ อัน เปน หาบ ๆ ฤะ ๓๕๐ บาท ๕ อัน เปน หาบ ละ ๓๔๐ บาท ๖ อัน เปน หาบ ๆ ฤะ ๓ บาท ๏ ปลา แห้ง หาบละ ๑๒ บาท ๒ สลึง ปลา สลิด หาบละ ๓๐ บาท ๒ สลึง ๏ ปลิง ทะเล หาบละ กระ สอบ ๑๐๐ ใบ เปน ๘ บาท ๏ ทอง หนัก บาท หนึ่ง เปน เงิน ๑๖ บาท ๒ สลึง ๏ การ แลก เงิน เมือง สิงค์ โปร ได้ กำไร ร้อย ฤะ ๖ เหรียน

การ บัน ทุก เรือ ไป นอก

๏ เรือ ที่ มี ชื่อ ข้าง ท้าย นี้ ได้ บัน ทุก ออก ไป ตั้ง แต่ เดือน ๑๐ แรม ๕ ค่ำ จะ ไป เมือง ฮ่อง กง.

๏ บาก อังกฤษ ชื่อ ซิสะหอด ตอน บัน ทุก เข้า หมื่น พัน ๗๓ หาบ.

๏ บาก อังกฤษ ชื่อ กอศตาริกา บัน ทุก เข้า ๔ พัน ๔ ร้อย ๕ หาบ. ฝาง ๒๑ หาบ เข้า เปลือก ๔๗๕ หาบ.

๏ บาก อังกฤษ ชื่อ สะตันเล่ บัน ทุก เข้า ๙๑๐๐ หาบ. น้ำ ตาล ทราย ๔๘๐ หาบ.

๏ บาก อังกฤษ ชื่อ นอต์ธำ บัน ทุก เข้า ๙๒๐๐ หาบ น้ำ ตาล ทราย ๑๕๕ หาบ. เขา สัตว ๑๕ หาบ.

๏ บาก ฝรั่งเสศ ชื่อ อิ่มมานูเอล บัน ทุก เข้า ๕๓๖๖ หาบ.

๏ บาก ดัชะ ชื่อ ซือฮซูซันา , บัน ทุก เข้า หมื่น พัน ๒๓๙ หาบ. ฝาง ๗๕ หาบ.

๏ ชิป ดัช ชื่อ ไปเตอ บัน ทุก เข้า หมื่น ๔ พัน ๖๓ หาบ. ฝาง ๒๑๘ หาบ.

๏ บาก คัช ชื่อ โยฮะนามา เรีย บัน ทุก เข้า หมื่น ๒ ร้อย ๒๑ หาบ. ฝาง ๑๕ หาบ.

๏ บาก อังกฤษ ชื่อ อิสเตอ ฟื้น บัน ทุก เข้า ๙ พัน ๕ ร้อย ๘๓ หาบ. ฝาง ๖๕ หาบ.

๏ กำ ปั่นมีชื่อ ข้าง ท้าย นี้ แล่น ออก ตั้ง แต่ เดือน ๙ แรม ๖ ค่ำ จะ ไป เมือง สิงคโปร.

๏ คือ เรือ กล ไฟ สยาม ชื่อ เจ้าพระยา, บัน ทุก เข้า พัน ๗ ร้อย ๓๙ หาบ. น้ำ ตาล ทราย ๗ ร้อย ๓๙ หาบ. นัง สัตว ๒๖ หาบ. เมล็ด งา ๙๐ หาบ.

๏ บาก อังกฤษ ชื่อฟลอเรนซิ บัน ทุก เข้า ๔ พัน ๗ ร้อย ๔๒ หาบ. ฝาย ๙๘ หาบ. น้ำ ตาล ทราย ๑๔๐ หาบ.

๏ เรือ กล ไฟ อังกฤษ ชื่อซี่วูน บัน ทุก เข้า ๓๖๐๗ หาบ. ฝาง ๑๕๐ หาบ. น้ำ ตาล ทราย ๑๘๐ หาบ. เขา สัตว ๕๒ หาบ ครั่ง ๑๙๗ หาบ.

ว่า ด้วย ม้า สอง ตัว

๏ วัน หนึ่ง ม้า สอง ตัว ไป ภบ กัน เข้า ที่ ป่า. ตัว หนึ่ง เขา บันทุก แป้ง, แต่ อีก ตัว หนึ่ง บันทุก เงิน มาก. ตัว ที่ บัน ทุก เงิน นั้น เดิน ชู หัว สูง แล้ว ร้อง ด้วย เสียง เปน อัน ดัง บ่อย ๆ. แล้ว จึ่ง ว่า แก่ ม้า ที่ บันทุก แป้ง มา นั้น ว่า, ย้าย ทาย คน ทำ แป้ง. เอง ไม่ เหน ของ ที่ บันทุก มา บน หลัง เรา ฤา. ม้า ที่ บันทุก แป้ง นั้น จึ่ง ตอบ ว่า, เงิน นั้น จง เปน การ เจริญ แก่ ท่าน เถิด. ข้า นี้ เคย แต่ บันทุก แป้ง. ครั้ง นั้น มี พวก โจร วิ่ง ออก มา จาก ป่า ขน เอา เงิน บน หลัง ม้า นั้น ไป เสีย สิ้น. แต่ ม้า ที่ บันทุก แป้ง นั้น เขา ปล่อย ให้ ไป ตาม สบาย. ม้า ที่ บัน ทุก แป้ง จึ่ง ว่า แก่ ม้า ตัว นั้น, ว่า ท่าน เอ่ย การ มั่ง มี ท่าน หาย ไป ข้าง ไหน หมด เล่า. ถ้า แล ท่าน บันทุก แป้ง ก็ จะ สบาย. คำ เปรียบ นี้ ใจ ความ ว่า, ของ ที่ เรา อวด อ้าง เขา นัก, มัก ให้ เกิด ความ ยาก ความ ลำบาก แก่ เรา ภายหลัง.

ว่า ด้วย สิงโต แล หมี แล หมา จิ้งจอก

๏ สิงโต กับ หมี เที่ยว อยู่ ใน ป่า ด้วย กัน. ภบ กวาง ตาย อยู่ ตัว หนึ่ง ที่ ใน ป่า. ก็ แย่ง ชิง กัน กัด กัน อยู่ เปน ช้า นาน, สัตว ทั้ง สอง ก็ สิ้น กำลัง ลง ด้วย กัน ต่าง นอน หอบ อยู่. หมา จิ้งจอก เหน ว่า สัตว ทั้ง สอง สิ้น กำลัง ลง. แล้ว ก็ คาบ เอา กวาง ไป กิน เสีย. สิงโต แล หมี จึ่ง ว่า แก่ กัน ว่า, การ ที่ เรา สัปยุทธ กัน นี้ เปน การ ที่ จะ ให้ หมา จิ้งจอก ได้ ดี เท่านั้น เอง. คำ เปรียบ นี้ เปน ใจ ความ ว่า, ขนม ครึ่ง ก้อน ดี กว่า ไม่ มี เลย.

เพชรในแก่นจันทน์

๏ ข้า พเจ้าผู้ มี ชื่อ จีน กัง เขียน เปน ที่ หลวง ประเทศ แพทยาโอสถ เจ้า กรม หมอ จีน ได้ ซื้อ จันทน์เทศ มา ทำ ยา ผ่า ได้ เพชร อยู่ใน แก่นจันทน์ จ้าง ช่าง เพชร ทำ เปน หัวแหวน อยู่ คง เผา ไฟ ไม่ ไหม้ ท่าน ผู้ ใด จะ ซื้อ เชิญ ท่าน มา ที่ บ้าน ข้าพ เจ้า อยู่ ที่ สาม เพง น่า โรง กงษี ที่ มี เสาธง ยี่ห้อ ทอง ชุน ติ่ง มี เพชร จันทน์ ขาย

รางวัล ๖ ตำลึง

๏ การ คะโมย แต่ ณเดือน ๘ ที่ ๒ แรม ๑๒ ค่ำ, ยัง หา ได้ ตัว เปน แน่ ไม่. ขอ ให้ ท่าน สืบ เอา ตัว คะโมย นั้น ให้ ข้าพเจ้า ได้. ถ้า ได้ เปน แน่ แล้ว จะ ได้ รางวัล ๖ ตำลึง. คะโมย นั้น นั้น, คือ คะโมย เอา หนังสือ กดหมาย ไทย บ้าง, สามก๊ก เล่ม ที่ หนึ่ง บ้าง, ถ้า เหน ผู้ ใด เที่ยว ขาย กดหมาย แล สามก๊ก ถูก ๆ ก็ ควร จะ สืบ ถาม แต่ คน นั้น, ว่า ได้ เอา มา แต่ ไหน.

ว่า ด้วย คน เที่ยว ใน ป่า แล หมี

๏ มี คน สอง คน เที่ยว ไป ใน ป่า ที่ มี สัตว ร้าย มาก. เมื่อ จะ เดิน ป่า นั้น ได้ สัญญา กัน ไว้ ว่า, จะ อยู่ จะ เดิน ด้วย กัน จะ

ไม่ ห่าง กัน. ครั้น เดิน ไป สัก หน่อย ได้ ไป ภบ ตัว หมี เข้า, คน หนึ่ง ก็ ลืม คำ สัญญา เสีย หมด, ก็ วิ่ง ไป ปีน ขึ้น ต้น ไม้. คน ที่ อยู่ ภาย หลัง หนี ไม่ ทัน แล้ว, นึก ขึ้น มา ได้ ว่า หมี ไม่ ทำ อะไร แก่ คน ตาย, ก็ นอน ลง ทำ อาการ เหมือน ตาย. หมี เดิน มา ภบ เข้า ก็ ดม กลิ่น ดู, ตั้ง แต่ ศีศะ จน ตลอด ปลาย เท้า, ก็ นึก ว่า ตาย จึง เดิน เลย ไป เสีย. คน ที่ ขลาด อยู่ บน ต้น ไม้ เหน หมี ดม คน นั้น, ครั้น หมี ไป แล้ว ก็ ลง มา ถาม เพื่อน กัน ว่า, หมี บอก อะไร ให้. คน นั้น จึง บอก ว่า หมี บอก แก่ ข้า ว่า อย่า ให้ คบ คน ที่ ทิ้ง ละ เพื่อน ใน เวลา ที่ ความ ยาก มา ถึง. ๏ คำ เปรียบ นี้ ใจ ความ ว่า, คน ที่ เปน เพื่อน แต่ ปาก ก็ ชั่ว มาก กว่า คน ที่ เปน ศัตรู ปรากฏ.

ว่า ด้วย หมา ใน ที่ เอา หนัง แกะ มา ใส่ ตัว

๏ หมา ใน ตัว หนึ่ง เอา หนัง แกะ ที่ ตัว ฆ่า ไว้ แต่ ก่อน ๆ ใส่ ตัว เข้า, แล้ว เข้า ปน ไป ใน ฝูง แกะ, แล้ว กิน แกะ เสีย เปน อัน มาก. เจ้า ของ แกะ ก็ ไม่ รู้ ว่า แกะ หาย ไป มาก ด้วย เหตุ อะไร. คืน หนึ่ง เจ้า ของ แกะ เมื่อ จะ ขัง แกะ ไว้ ใน คอก, ก็ เอา หมาใน นั้น ขัง ไว้ ด้วย, สำคัญ ว่า เปน แกะ จริง. ครั้น เมื่อ จะ ไป จับ แกะ มา ฆ่า ให้ นาย กิน, ก็ เข้า ไป จับ เอา หมาใน มา ด้วย เหน ว่า หนัง แกะ คลุม อยู่ อยู่ ก็ สำคัญ ว่า แกะ. แล้ว ก็ ฆ่า หมาใน เสีย. แล้ว จึ่ง เหน ว่า เปน หมาใน. คำ เปรียบ นี้ เปน ใจ ความ ว่า อย่า ให้ ใช้ การ พ้อ ลวง เลย.

ว่า ด้วย ลิง แล คน ลง อวน

๏ ลิง ตัว หนึ่ง อยู่ บน ต้น ไม้, ได้ เหน คน ลง อวน ที่ กลาง น้ำ คอย มอง ดู อยู่. ครั้น คน กลับ ไป แล้ว, ก็ คิด ว่า การ นั้น เรา จะ ทำ ได้ ด้วย. จึ่ง ลง มา จาก ต้น ไม้ แล้ว ออก ไป ลอง ทำ ดู มั่ง, อวน ก็ ติด ตัว รุง รัง อยู่, ไม่ อาจ ที่ จะ ปลด อวน ให้ หลุด ได้, จึ่ง ติเตียน ตน เอง ว่า เรา เปน คน โฉด เขลา, มิ ควร ที่ เรา จะ ทำ การ ตี อวน ที่ เรา ไม่ รู้ จัก ทำ, จึ่ง ต้อง มา ทน ทรมาน ดัง นี้. คำ เปรียบ นี้ เปน ใจ ความ ว่า อย่า ให้ ไป ซน ใน การ ที่ ตัว โง่ ไม่ รู้ จัก ทำ เลย.